Жиззахда кўриш қобилияти чекланган шахсларнинг автомобил заводида иш бошлаши ва «Касблар шаҳарчалари»нинг ташкил этилиши Ўзбекистоннинг меҳнат бозоридаги тизимли дефицитни тўлдиришга қаратилган прагматик қадамдир. Бу ҳолатни шунчаки инсонпарварлик ишораси сифатида эмас, балки малакали ишчи кучи етишмаётган шароитда иқтисодиётнинг жамиятнинг энг заиф қатламлари ичидан «яширин ресурс» излаши сифатида талқин қилиш керак. Агар тизим имконияти чекланган шахсларни ишлаб чиқариш занжирига тўлиқ интеграция қила олса, бу ижтимоий нафақахўрлар қатламини солиқ тўловчи фаол кадрларга айлантириши мумкин. Бироқ, бу жараён шунчаки машғулот ўтказиш билан чекланадими ёки барқарор иқтисодий моделга айланадими?
Тарихан Ўзбекистонда имконияти чекланган шахслар, хусусан кўзи ожизлар учун меҳнат фаолияти чекланган доирада — асосан Жамиятга қарашли кичик ўқув-ишлаб чиқариш корхоналарида (брайль босмахоналари ёки оддий маиший буюмлар тайёрлаш) амалга оширилган. Бу изоляция қилинган тизим уларни замонавий саноатдан узиб қўйган эди. Жиззахдаги «ADM Jizzakh» заводи ва Кўзи ожизлар жамияти ҳамкорлиги эса бу парадигмани ўзгартиришга уринишдир. Ҳозирда етти нафар илк иштирокчи олти турдаги эҳтиёт қисмни йиғишни ўрганмоқда. Саноат хавфсизлиги ва юқори технологияли муҳитда бундай шахсларнинг ишлаши нафақат жисмоний кўникма, балки завод инфратузилмасининг уларга мослаштирилганини ҳам талаб қилади.
Асосий таҳлил шуни кўрсатадики, «Касблар шаҳарчалари» ва инклюзив иш жойларининг яратилиши Жиззах вилоятининг индустриал хабга айланиб бораётгани билан боғлиқ. Сўнгги йилларда ҳудудда автомобилсозлик, «яшил» энергетика ва логистика соҳалари жадал ривожланди. Аммо инфратузилма ривожланиши кадрлар тайёрлаш тезлигидан ўзиб кетди. «Касблар шаҳарчалари»нинг 2026/2027 ўқув йилидан ташкил этилиши — бу кечикиб бўлса ҳам, таълим ва ишлаб чиқариш ўртасидаги узилишни тўлдиришга бўлган ҳаракатдир. Муаммо шундаки, мактаб ўқувчилари ҳали ҳам эскирган касб-ҳунар коллежлари тизими қолдиқлари билан юзма-юз келмоқда. Янги лойиҳа эса психологик тестлар ва амалий лабораториялар орқали «онгли касб танлаш»ни таклиф қилмоқда.
Мутахассисларнинг фикрича, инклюзив таълим ва ишлаб чиқаришнинг бирлашиши давлат бюджети учун ҳам фойдали. Масалан, имконияти чекланган шахс ўз меҳнати билан даромад топишни бошласа, унинг ижтимоий ҳимояси учун сарфланадиган харажатларнинг бир қисми ишлаб чиқариш самарадорлиги ҳисобига қопланади. Аммо экспертлар шубҳа билан қарайдиган жиҳат шундаки, бундай лойиҳалар кўпинча «намунавий» ёки «пилот» лойиҳа даражасида қолиб кетади. Етти нафар кишининг заводга жалб қилиниши — бу яхши натижа, лекин минглаб бошқа ишсиз имконияти чекланган шахслар учун бу қанчалик тизимли ечим бўла олади?
Ҳозирги ҳолатда энг катта тўсиқ — корхоналарнинг имконияти чекланган шахслар учун иш жойини мослаштириш харажатларидан қочишидир. «ADM Jizzakh» мисолида биз йирик ва молиявий барқарор тузилманинг масъулиятини кўряпмиз, бироқ кичик ва ўрта бизнес бундай ижтимоий юкламани кўтаришга тайёр эмас. Шунингдек, «Касблар шаҳарчалари» фақат техник базани янгилаш билан чекланса, лекин ўқитиш методикаси ва устоз-шогирд анъанаси эскича қолса, кутилган «раққобатбардош кадр» пайдо бўлмаслиги мумкин.
Хулоса қилиб айтганда, Жиззах тажрибаси Ўзбекистон саноатининг ижтимоий масъулият ва кадрлар сиёсатида янги давр бошланганидан далолат беради. Агар «Касблар шаҳарчалари» ҳақиқатдан ҳам мактаб ўқувчисини ишлаб чиқариш хавфсизлиги ва меҳнат маданиятига эрта тайёрласа, Ўзбекистон яқин йилларда ишчи кучи экспортидан ички юқори технологик бандликка ўтиши мумкин. Бироқ, бунинг учун фақат етти кишилик гуруҳлар эмас, балки бутун бошли таълим ва саноат занжирининг ислоҳ қилиниши талаб этилади. Ижтимоий лойиҳалар реклама роликлари учунми ёки иқтисодий фаровонлик учун — буни вақт ва статистик рақамлар кўрсатади.
