Жиззах вилоятида тўрт тонна спирт ва қўлбола алкоголь маҳсулотлари ишлаб чиқарувчи яширин занжирнинг фош этилиши — шунчаки битта муваффақиятли рейд эмас, балки истеъмол бозоридаги хавфсизлик тизими нечоғли заиф эканини кўрсатувчи жиддий сигналдир. Маҳаллий дўконларда бемалол сотилаётган зарарли маҳсулотлар ва илгари судланган шахсларнинг яна «эски ҳунари»га қайтиши ҳуқуқий назорат ҳамда ижтимоий профилактика тизимида чуқур бўшлиқлар мавжудлигини исботлайди. Асосий зиддият шундаки, давлат рақамли маркировка ва қатъий назорат ҳақида гапираётган бир пайтда, маҳалла ичида тонналаб ноқонуний спиртнинг айланиши тизимли мониторингнинг оқсаётганидан далолат беради.

Тарихий нуқтаи назардан қараганда, ноқонуний алкоголь ишлаб чиқариш Ўзбекистонда иқтисодий жиноятларнинг энг турғун тури ҳисобланади. Давлат акциз сиёсатининг қатъийлашиши ва расмий маҳсулотлар нархининг мунтазам ошиши яширин бозорга бўлган талабни доимо рағбатлантириб келган. Жиззахдаги воқеа ҳам шу эски мантиқий занжирнинг меваси: арзон маҳсулотга интилувчи харидор, тез бойиш истагидаги «тажрибали» жиноятчи ва назоратдан четда қолган чекка ҳудуддаги кичик савдо нуқтаси.

Асосий таҳлил шуни кўрсатадики, Шароф Рашидов туманидаги «Қаҳрамон» ва «Шариллоқ» маҳаллаларида юзага келган бу ҳолат бошқарувдаги бир нечта бўшлиқларни очиб берди. Биринчидан, муқаддам судланган шахснинг (У. С.) яна катта миқдордаги (4 тонна) спирт билан ишлаши — бу ҳуқуқ-тартибот органларининг профилактик назорати фақат қоғозда эканини англатиши мумкин. Иккинчидан, 480 дона шиша идиш ва тонналаб хомашё яширин цехга қандай қилиб ҳеч кимнинг эътиборини тортмасдан етиб келгани, маҳаллабай ишлаш тизимидаги «сергаклик» даражасига шубҳа туғдиради.

Мутахассисларнинг таъкидлашича, қўлбола алкоголь ишлаб чиқаришда ишлатиладиган техник спирт ёки сифатсиз дистиллят инсон организми учун ўлим даражасидаги хавфдир. Метил спиртининг озгина миқдори ҳам кўришни йўқотиш ёки жигарнинг зарарланишига олиб келиши мумкин. Бундай «бизнес» эгалари учун инсон ҳаёти эмас, балки таннарх ва фойда ўртасидаги фарқ биринчи ўринда туради. Жиноят кодексининг 186-1-моддаси бўйича қўзғатилган иш фақатгина жазо чораси бўлиб, у муаммонинг иқтисодий илдизларини — яъни яширин бозорга бўлган юқори талабни ва хомашё етказиб беришдаги «тешиклар»ни ёпмайди.

Ҳозирги ҳолат ва тўсиқларга назар ташласак, яширин иқтисодиётнинг бу тури билан курашишда фақат рейдлар кифоя қилмайди. Асосий тўсиқ — истеъмолчиларнинг паст харид қобилияти ва «арзон бўлса бўлди» қабилида хавфни менсимаслигидир. Шунингдек, чакана савдо дўконларида маҳсулотнинг келиб чиқишини тасдиқловчи рақамли маркировка тизими марказларда ишлаётган бўлса-да, туманлардаги «ишончга асосланган» савдо алоқалари бу фильтрларни четлаб ўтмоқда. Бу эса замонавий технологиялар ва реал ижтимоий хулқ-атвор ўртасидаги масофа ҳали ҳам катталигини кўрсатади.

Хулоса ўрнида айтиш мумкинми, Жиззахдаги тўрт тонна спиртнинг мусодара қилиниши — бу минглаб инсонлар саломатлигини сақлаб қолган муваффақиятли амалиёт. Бироқ, бундай яширин цехларнинг яна пайдо бўлмаслигига кафолат йўқ. Қачонки иқтисодий механизмлар ноқонуний савдони фойдасиз қилиб қўйса ва маҳалла жамоатчилиги ўз ичидаги «яширин ишлаб чиқарувчи»ни жиноятчи сифатида қабул қилсагина, бу занжир ҳақиқатда узилади. Ҳозирча эса, шишадаги ажал ҳар қандай дўкон пештахтасида пайдо бўлиши мумкинлигича қолмоқда.