Жиззах вилоятининг Фориш туманида содир бўлган табиат ҳодисаси ижтимоий тармоқларда ва расмий идоралар ўртасида кескин баҳсларга сабаб бўлди. Ўзгидромет агентлиги томонидан тарқатилган «йўлга яшин тушиши» ҳақидаги хабар ва унга илова қилинган тасвирлар Фориш тумани ҳокимлиги томонидан рад этилди. Ҳокимлик ушбу медиа маҳсулотларини «сунъий интеллект (AI) маҳсули» деб атаган бўлса, агентлик ўз кузатувларига таянмоқда. Ушбу мақолада икки давлат органи ўртасидаги ахборот зиддияти, фактчекинг таҳлили ва рақамли технологияларнинг расмий ахборот майдонига таъсири кўриб чиқилади.
Ахборотлар тўқнашуви: Даъво ва раддия
13 февраль куни соат 22:05 атрофида Ўзбекистон Гидрометеорология хизмати агентлиги (Ўзгидромет) Фориш тумани «Янгиқишлоқ» шаҳарчаси ҳудудидан ўтган автомобил йўлига яшин тушгани ҳақида тезкор хабар эълон қилди. Хабарга воқеа жойидан олингани айтилган фотосурат илова қилинган бўлиб, унда йўл ўртасида кучли ёруғлик ва чақнаш акс этган.
Орадан кўп ўтмай, Фориш тумани ҳокимлиги ахборот хизмати ушбу маълумотни кескин рад этди. Ҳокимлик баёнотига кўра, туман марказида бундай ҳолат кузатилмаган, тарқалган видео ва суратлар эса реал воқеликни акс эттирмайди. Энг эътиборли жиҳати, маҳаллий ҳокимият ушбу тасвирларни сунъий интеллект ёрдамида яратилган фейк (қалбаки) контент деб баҳолади.
Фактчекинг: Даъво ва воқелик таҳлили
Вазиятни объектив баҳолаш учун қуйидаги омилларни таҳлил қилиш лозим:
Манбаларнинг ишончлилиги: Ўзгидромет метеорологик станциялар ва локатор тизимларига таянади. Агентлик маълумотида яшин тушган аниқ вақт ва локация кўрсатилган. Бироқ илова қилинган суратнинг келиб чиқиши (авторлик ҳуқуқи, олинган қурилма) очиқланмаган.
Локация зиддияти: Ўзгидромет «Янгиқишлоқ» ҳудудини кўрсатган бўлса, ҳокимлик раддиясида «Боғдон» маҳалласи ва Амир Темур кўчаси тилга олинган. Бу икки манзил туманнинг маъмурий маркази ҳисобланса-да, ахборот беришда географик ноаниқликлар мавжуд.
Техник хулоса: Ҳокимлик тасвирларни «сунъий интеллект маҳсули» деб аташ учун қандай экспертиза ўтказганини очиқламаган. AI томонидан яратилган тасвирларда одатда мантиқий деформациялар (масалан, йўл чизиқларининг нотўғрилиги, ёруғликнинг соя билан мос келмаслиги) кузатилади.
Рақамли манипуляция ёки профессионал хато?
Замонавий ахборот маконида давлат идораларининг ижтимоий тармоқлардан олинган тасдиқланмаган контентдан фойдаланиши тез-тез кузатиладиган ҳолатга айланди. Агар Ўзгидромет томонидан эълон қилинган сурат ҳақиқатан ҳам AI маҳсули бўлса, бу профессионал стандартларнинг бузилиши сифатида қаралади.
Медиа экспертларининг фикрига кўра, сунъий интеллект ёрдамида яратилган «Deepfake» ёки генератив тасвирлар жамиятда ваҳима уйғотиш ёки нотўғри хулоса чиқариш учун ишлатилиши мумкин. Ўзбекистон Республикасининг «Ахборотлаштириш тўғрисида»ги қонунининг 12-1-моддасига мувофиқ, ахборот ресурси эгаси маълумотнинг ҳаққонийлигини текшириши шарт.
Статистик маълумот ва метеорологик контекст
Фориш тумани ўзининг мураккаб рельефи ва тоғ олди ҳудудлари билан ажралиб туради. Баҳор ва қиш охирида бу ерда кучли конвектив жараёнлар (момақалдироқ ва яшин) кузатилиши табиий ҳол. Бироқ, яшиннинг аниқ бир нуқтага, хусусан, текис асфальт йўлга тушиши ва бунинг сифатли фотосуратга муҳрланиши камёб ҳодиса ҳисобланади.
Кўрсаткич | Ўзгидромет талқини | Ҳокимлик талқини |
Ҳодиса тури | Автомобил йўлига яшин тушиши | Кучли ёғингарчилик ва момақалдироқ |
Маълумот манбаси | Техник кузатув ва медиа файл | Маҳаллий ўрганиш ва аҳоли мурожаати |
Тасвир ҳаққонийлиги | Воқеа жойидан олинган деб тақдим этилган | AI маҳсули (фейк) деб баҳоланган |
Институционал ишонч ва ахборот хавфсизлиги
Бу каби ҳолатлар давлат органлари ўртасидаги коммуникациянинг заифлигини кўрсатади. Бир-бирини инкор этувчи хабарлар аҳоли орасида икки хил кайфиятни уйғотади:
Биринчидан, расмий метеорологик прогнозларга нисбатан шубҳа ортади.
Иккинчидан, маҳаллий ҳокимиятнинг ахборотни яширишга уриниши ёки агентликнинг масъулиятсизлиги ҳақида тахминлар пайдо бўлади.
Халқаро тажрибада, масалан, Жаҳон Метеорология Ташкилоти (WMO) стандартларига кўра, хавфли табиат ҳодисалари ҳақидаги хабарлар фақат верификация қилинган (тасдиқланган) фото-видео материаллар билан қувватланиши керак. Ижтимоий тармоқлардан олинган тасвирлардан фойдаланилганда эса, албатта «иллюстратив сурат» ёки «тармоқлардан олинди» деган изоҳ бўлиши лозим.
Хулоса ва таклифлар
Форишдаги «яшин можароси» Ўзбекистон медиа макони учун муҳим дарс бўлиши керак. Сунъий интеллект асрида яшаётган эканмиз, кўз билан кўрилган тасвир ҳам ҳамиша ҳақиқат бўла олмайди. Ҳокимликнинг «бу AI маҳсули» деган даъвоси агентлик томонидан асослаб берилиши ёки Ўзгидромет ўз манбасини тасдиқлаши керак.
Мустақил фикр учун савол: Агар расмий идоралар бир воқеа юзасидан икки хил маълумот берса, оддий фуқаро қайси манбага ишониши керак? Эҳтимол, бу ерда гап яшин тушганида эмас, балки ахборотни тақдим этиш маданиятидаги нуқсонлардадир.
Келгусида бу каби англашилмовчиликларнинг олдини олиш учун давлат идоралари ахборот хизматлари ўртасида вертикал алоқани йўлга қўйиш ва эълон қилинаётган медиа контентни «Digital Forensics» (рақамли экспертиза) асбоблари ёрдамида текшириш мақсадга мувофиқ.
