Ўзбекистонда крипто-активлар айланмаси янги босқичга чиқди: 661 мингдан ортиқ фуқаро расмий платформаларда рўйхатдан ўтган, соҳадаги 21 та хизмат кўрсатувчи провайдер эса давлат бюджетига 107 миллиард сўмдан ортиқ маблағ тўлаган. Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги (ИЛМА) маълумотларига кўра, мамлакатда илк бор хусусий компанияга қонуний майнинг фаолияти билан шуғулланиш учун рухсатнома берилди. Бу кўрсаткичлар рақамли иқтисодиётнинг легаллашишидан далолат берадими ёки хавфлар ҳали ҳам сақланиб қолмоқдами?
Легаллаштириш кўлами: Рақамлар ва фактлар таҳлили
Истиқболли лойиҳалар миллий агентлиги (ИЛМА) тақдим этган сўнгги ҳисобот Ўзбекистоннинг крипто-бозори нафақат шаклланиб бўлганини, балки фаол ўсаётганини кўрсатади. Бугунги кунда республикада 21 та лицензияланган хизмат кўрсатувчи провайдер мавжуд. Уларнинг таркиби:
12 та крипто-дўкон;
6 та крипто-депозитарий;
3 та крипто-биржа.
Эътиборли жиҳати шундаки, тизимда рўйхатдан ўтган 663 691 нафар мижознинг қарийб 99 фоизи (661 850 нафари) Ўзбекистон резидентларидир. Бу ички бозорда крипто-активларга бўлган талаб юқорилигини тасдиқлайди. 2022 йилдан буён ушбу компаниялар томонидан тўланган 107 миллиард сўмлик тўловларнинг 79 миллиарди давлат божи, 28 миллиарди эса ойлик йиғимлар ҳиссасига тўғри келади.
Биринчи расмий майнер: Бухоро тажрибаси ва талаблар
2026 йилнинг 19 январи соҳа тарихида муҳим сана бўлиб қолди. ИЛМА "NexaGrid" хусусий компаниясига Бухоро вилоятининг Ромитан туманида майнинг фаолиятини юритиш учун илк рухсатномани берди. Бу воқеа Ўзбекистоннинг энергия тизимига бўлган босим ва крипто-активлар ўртасидаги мувозанатни қандай таъминлаши борасидаги саволларга жавоб бўла олади.
Фактчекинг: Майнинг шартлари қанчалик қатъий?
Даъво: Майнинг билан ҳар ким шуғулланиши мумкин.
Манба (ИЛМА низоми): Фаолият фақат юридик шахслар томонидан амалга оширилади.
Энергия таъминоти: Асосий талаб — қайта тикланувчи энергия (қуёш фотоэлектр станциялари)дан фойдаланиш.
Иқтисодий чеклов: Агар майнер ягона электр тармоғига уланса, у икки баравар тариф тўлайди ва тиғиз пайтларда қўшимча устамалар қўлланади.
Хулоса: Давлат майнингни тақиқламаяпти, лекин уни энергия тизимига зарар етказмайдиган ва бюджетга юқори даромад келтирадиган шаклга келтирмоқда.
Токенлаштириш: Давлат облигациялари ва рақамли кафолат
Ўзбекистон бозорида нафақат олди-сотди, балки активларни токенлаштириш амалиёти ҳам бошланди. "Humo Digital" ва "Lockton Hub" каби эмитентлар томонидан 21 миллиондан ортиқ токен чиқарилган. Бу ерда энг қизиқарли лойиҳа — "Humo" тўлов тизимининг давлат облигациялари билан таъминланган токенларидир.
Бу механизм инвестор учун нима беради? Одатда крипто-активлар ҳеч нарса билан таъминланмагани учун кескин ўзгарувчан (волатиллик) бўлади. Давлат облигациялари билан таъминланган токенлар эса рақамли активларга бўлган ишончни оширишга хизмат қилади. Бу Жиззах каби ривожланаётган ҳудудлардаги тадбиркорлар учун ҳам янги турдаги инвестиция воситаси бўлиши мумкин.
Лицензиялаш нархи: Нима учун бунчалик қиммат?
2024 йил декабрь ойида белгиланган янги давлат божлари миқдори соҳага кириш тўсиғини анча юқорилатди. Масалан:
Крипто-биржа учун лицензия — 27,5 миллиард сўм (73 400 БҲМ);
Крипто-депозитарий — 2,6 миллиард сўм (7 000 БҲМ).
ИЛМА ушбу юқори нархларни иккита асосий омил билан тушунтиради: биринчидан, халқаро тажриба ва экспертлар тавсияси; иккинчидан, бозорга турли фирибгарлик (пирамида) лойиҳалари кириб келишининг олдини олиш. Юқори капитал талаби фақат жиддий ва барқарор компанияларнинг қолишини таъминлайди.
Жиззах ва ҳудудий истиқболлар
Крипто-технологиялар фақат пойтахт билан чекланиб қолмайди. Ромитан туманидаги майнинг тажрибаси кўрсатадики, энергия ресурслари ва майдон мавжуд бўлган ҳар қандай ҳудуд, жумладан Жиззах вилоятининг қуёшли туманлари ҳам келажакда "яшил майнинг" марказларига айланиши мумкин. Аммо бунинг учун маҳаллий тадбиркорлардан нафақат техник билим, балки қонунчилик талабларига қатъий риоя қилиш талаб этилади.
Яқинда Бухорода 18,1 миллиард сўмлик ноқонуни крипто-активлар айланмаси фош этилгани соҳадаги назорат кучайтирилаётганидан далолат беради. Ноқонуний фаолият нафақат катта жарималар, балки жиноий жавобгарликка ҳам сабаб бўлади.
Ўзбекистоннинг крипто-бозори "ёпиқ" ва назоратсиз соҳадан шаффоф ва тартибга солинган иқтисодий тармоққа айланмоқда. 661 минг нафар фуқаронинг бу тизимга кириши — рақамли саводхонлик ошаётганининг белгиси. Бироқ, юқори даромад ваъда қилувчи лицензиясиз платформалардан эҳтиёт бўлиш лозим.
Давлат томонидан яратилган ҳуқуқий база — бу ҳимоя демакдир. Сизнингча, Ўзбекистонда крипто-активлар анъанавий банк тизимининг ўрнини боса оладими ёки бу шунчаки вақтинчалик трендми?
