Жиззах шаҳридаги деҳқон бозорлари ва йирик савдо мажмуаларида Давлат солиқ қўмитаси ҳамда Бош прокуратура ҳузуридаги Иқтисодий жиноятларга қарши курашиш департаменти томонидан кенг кўламли мониторинг тадбирлари ўтказилди. Ушбу жараёнда 200 га яқин тадбиркорлик субъекти билан бевосита мулоқот қилиниб, асосий эътибор Рамазон ойи арафасида нархларнинг сунъий ошишига йўл қўймаслик ва "яширин иқтисодиёт" улушини камайтиришга қаратилди. Ўрганишлар натижасида савдо айланмасини тўлиқ кўрсатмаслик ва норасмий бандлик ҳолатлари бозордаги соғлом рақобатга тўсқинлик қилувчи асосий омиллар экани тасдиқланди.
Назорат механизми: Жазо эмас, балки адолат мезони
Бозор иқтисодиёти шароитида нархлар талаб ва таклиф асосида шаклланиши лозим бўлса-да, Ўзбекистон қонунчилиги ижтимоий аҳамиятга эга маҳсулотлар бозорида "инсофсиз рақобат" ва "монопол келишувлар"га йўл қўймасликни талаб этади. Жиззахдаги ўрганишлар шуни кўрсатдики, назорат органларининг асосий мақсади тадбиркорлик фаолиятига аралашиш эмас, балки истеъмолчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилишдир.
Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, нархларнинг кўтарилишига кўпинча объектив иқтисодий омиллардан кўра, субъектив "кутишлар" ва сунъий тақчиллик сабаб бўлади. Президентнинг 2024 йил 16 январдаги ПҚ-28-сонли қарорига мувофиқ, сервитут ва солиқ маъмурчилигини такомиллаштириш орқали тадбиркорларни "соя"дан чиқариш иқтисодиётнинг устувор йўналиши этиб белгиланган. Бу Жиззах бозорларидаги жараённинг ҳуқуқий асосидир.
Фактчекинг: Нархлар ва "яширин иқтисодиёт" боғлиқлиги
Ижтимоий тармоқларда ва аҳоли ўртасида "солиқ текширувлари нарх ошишига олиб келади" деган қарашлар мавжуд. Келинг, буни фактлар асосида таҳлил қиламиз.
Даъво: Солиқ ва иқтисодий назорат кучайса, тадбиркор харажатни қоплаш учун нархни оширади.
Манба: Ўзбекистон Республикаси Давлат солиқ қўмитаси ва Иқтисодий тараққиёт ва камбағалликни қисқартириш вазирлиги ҳисоботлари.
Таҳлил: Нақд пул айланмасини яшириш ва ишчиларни расмийлаштирмаслик тадбиркорга қисқа муддатли "фойда" бериши мумкин. Бироқ, бу ҳолат соғлом рақобатни ўлдиради. Расмий ишлайдиган тадбиркор солиқ тўлагани сабабли, "яширин" ишлайдиган рақиби билан нарх борасида рақобатлаша олмай қолади.
Хулоса: Назорат тадбирлари барча учун тенг ўйин қоидаларини яратади. Савдо айланмасининг шаффофлиги таъминланса, товарлар етказиб бериш занжиридаги ортиқча "воситачилар" ва асоссиз устамалар камаяди. Натижада, нархларнинг барқарорлиги таъминланади.
Ижтимоий ҳимоя ва расмий бандлик: Ким нима ютқазади?
Мулоқотлар давомида ишчиларни расмий меҳнат шартномаси асосида ишга қабул қилиш масаласи алоҳида кўтарилди. Жиззах вилоятидаги бозорларда юзлаб фуқаролар кундалик меҳнат билан банд.
Ходим учун: Расмий шартнома бўлмаса, меҳнат стажи ҳисобланмайди, келажакда пенсия таъминоти ва ижтимоий нафақалар олиш имкони чекланади.
Жамият учун: Расмийлаштирилмаган меҳнат — давлат бюджетига тушмай қолган ижтимоий солиқ демакдир. Бу маблағлар мактаблар, шифохоналар ва йўллар қурилишига йўналтирилиши керак эди.
Тадбиркор учун: Ноқонуний бандлик катта миқдордаги жарималар ва фаолиятнинг тўхтатилиши хавфини туғдиради.
Мутахассис фикри ва халқаро тажриба
Халқаро Валюта Жамғармаси (ХВЖ) маълумотларига кўра, "яширин иқтисодиёт" улуши юқори бўлган мамлакатларда инфляция даражаси кўпроқ тебранувчан бўлади. Сабаби, давлат пул массасини ва бозордаги реал вазиятни тўлиқ назорат қила олмайди.
Жиззахдаги амалий қадамлар — бу шунчаки маҳаллий тадбир эмас. Бу республика миқёсидаги иқтисодий ислоҳотларнинг бир қисмидир. Тадбиркорларга нақд пулсиз ҳисоб-китобларни кенг жорий этиш (QR-код, терминаллар) бўйича берилган тавсиялар истеъмолчилар учун ҳам қулайлик яратади. "Кешбек" тизимининг ишлаши эса жамоатчилик назоратини кучайтирувчи муҳим воситага айланди.
Хулоса: Тартиб бор жойда барака бўлади
Бозорлардаги тартиб ва нарх-наво назорати фақат давлат идораларининг вазифаси эмас. Бу ерда уч томонлама масъулият мавжуд:
Давлат: Адолатли қонунчилик ва назоратни таъминлаши;
Тадбиркор: Ҳалол ва шаффоф фаолият юритиши;
Истеъмолчи: Ўз ҳуқуқини талаб қилиши (чек сўраши) лозим.
Жиззах вилояти мисолида кўринаётган ушбу тизимли ишлар Рамазон ойи ва ундан кейинги даврда ҳам бозорлардаги ижтимоий мувозанатни сақлаб қолишга хизмат қилади. Иқтисодий интизом — бу жамият аъзоларининг бир-бирига бўлган ҳурмати ва эртанги кунга бўлган ишончининг пойдеворидир.
Сизнингча, бозорлардаги нарх-навони барқарор сақлашда қайси омил кўпроқ таъсир кўрсатади: маъмурий назоратми ёки эркин рақобат?
