Ер қаъри ресурсларидан фойдаланишда қонунийликни таъминлаш Ўзбекистон иқтисодий хавфсизлигининг ажралмас қисми ҳисобланади. Бироқ, яқинда Жиноят ишлари бўйича Хонқа туман суди томонидан кўриб чиқилган иш геология-қидирув ниқоби остида амалга оширилган йирик миқдордаги ноқонуний фаолиятни фош этди. Аниқланишича, "Q.K." масъулияти чекланган жамияти раҳбари М.У. "Хонқаобод" участкасида илмий ўрганиш ишлари ўрнига, 2023 йилдан 2025 йилгача бўлган даврда жами 42 978,8 метр куб қум маҳсулотини ноқонуний қазиб олиб, давлат манфаатларига 1 217 800 000 сўм миқдорида зарар етказган. Ушбу ҳолат фақатгина битта корхонанинг ҳуқуқбузарлиги эмас, балки соҳада рақамли назорат механизмларининг кучайиши ва яширин иқтисодиётга қарши курашнинг янги босқичи сифатида таҳлил қилиниши лозим.
Мазкур жиноятнинг фош этилишида Тоғ-кон саноати ва геология соҳасини назорат қилиш инспекциясининг замонавий технологик ёндашуви ҳал қилувчи роль ўйнади. Хусусан, мутахассислар "Stonex 900" русумли электрон тахеометр ва "AutoCAD Geoniks" дастурий таъминоти ёрдамида ер қаърининг ҳолатини ўлчаш орқали қидирув ишлари амалда қазиб олишга айланиб кетганини математик аниқликда исботладилар. Бу Ўзбекистон Республикаси Президентининг "Соҳани рақамлаштириш ва коррупциявий омилларни бартараф этиш тўғрисида"ги тегишли қарорлари ижросининг амалий натижасидир. Илгари ер қаъридан ноқонуний фойдаланиш ҳажмини аниқлаш мураккаб жараён бўлган бўлса, бугунги кунда геодезик асбоблар ва маркшейдерлик ўлчовлари ҳар бир метр куб йўқотишни ҳужжатлаштириш имконини бермоқда.
Ўзбекистон Республикасининг "Ер қаъри тўғрисида"ги Қонунининг 31-моддасига мувофиқ, ер қаъридан фойдаланувчилар лицензия талабларига қатъий риоя этишлари ва фойдали қазилмаларни оқилона қазиб олишлари шарт. Хонқадаги ҳолатда эса корхона геология-қидирув ишлари бўйича Давлат захира комиссиясига ҳисобот тақдим этмасдан, тўғридан-тўғри тижорат мақсадларида қазишга ўтган. Бу Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 167-моддаси 3-қисми "а" банди (жуда кўп миқдорда ўзлаштириш) ва 190-моддаси 5-қисми (фаолият билан лицензиясиз шуғулланиш) бўйича жиноий жавобгарликни келтириб чиқарди. Суд жараёнида айбланувчи етказилган зарарнинг 680 миллион сўмини ихтиёрий қоплагани жазони енгиллаштирувчи ҳолат бўлса-да, бундай схемаларнинг мавжудлиги соҳада шаффофликни янада ошириш зарурлигини кўрсатади.
Экспертларнинг фикрича, бу каби ноқонуний ҳолатлар нафақат давлат бюджетига зарар етказади, балки табиий мувозанатнинг бузилишига ҳам сабаб бўлади. Режасиз ва назоратсиз қазиб олиш ер ости сувлари оқимининг ўзгаришига ва атроф-муҳитнинг деградациясига олиб келиши мумкин. Шу сабабли, ваколатли органлар томонидан мониторинг тизимининг масофавий зондлаш ва дронлар ёрдамида кучайтирилиши яширин қазиб олувчилар учун "тартибга солиш майдони"ни торайтирмоқда. Хонқа туманидаги суд ҳукми бошқа ер қаъридан фойдаланувчилар учун ҳам жиддий огоҳлантириш бўлиши лозим: лицензия — бу имтиёз эмас, балки қатъий мажбуриятдир.
Хулоса қилиб айтганда, давлатнинг минерал-хомашё базасини асраб-авайлаш фақатгина назорат органларининг вазифаси эмас. Бу жараёнда тадбиркорларнинг ҳуқуқий маданияти ва жамоатчилик назорати ҳам муҳим аҳамият касб этади. Хонқадаги воқеа тизимли ислоҳотларнинг самарасини кўрсатди, бироқ соҳада қонунийликни тўлиқ таъминлаш учун лицензиялаш жараёнидан тортиб, қазиб олинган маҳсулотнинг сотилишигача бўлган занжирни тўлиқ рақамлаштириш зарур. Сизнингча, маҳаллий аҳоли ва жамоатчилик ўз ҳудудидаги ер қаъри ресурсларини талон-торож қилинишидан ҳимоя қилишда етарлича фаолми?
