Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 2026 йил 7 апрель куни бўлиб ўтган ялпи мажлисда «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги қонуннинг янги таҳририни маъқуллади. Ушбу ҳужжат мамлакат транспорт инфратузилмаси учун тарихий бурилиш ясаб, илк бор пулли йўлларни ташкил этиш ва улардан фойдаланишнинг ҳуқуқий асосларини мустаҳкамлади. Янги қонуннинг энг муҳим жиҳати — пулли трассалар фақат бепул муқобил йўл мавжуд бўлган тақдирдагина ташкил этилиши мумкинлиги ҳақидаги қатъий нормадир. Бу чора фуқароларнинг ҳаракатланиш эркинлигини таъминлаш ва ҳайдовчиларни пулли хизматлардан фойдаланишга мажбурламаслик кафолати сифатида хизмат қилади.
Қонуннинг янги таҳрири соҳадаги кўплаб ҳуқуқий бўшлиқларни тўлдиришга қаратилган. Сенатнинг Мудофаа ва хавфсизлик масалалари қўмитаси раиси Қутбиддин Бурҳоновнинг таъкидлашича, ҳужжатда илк бор «йўлларни реконструкция қилиш», «пулли йўллар», «операторлар» ва «тўлов пунктлари» каби тушунчалар аниқ белгилаб қўйилди. Бундан ташқари, Транспорт вазирлиги ҳузуридаги Автомобиль йўллари қўмитаси соҳадаги махсус ваколатли орган этиб белгиланиб, вазифалар такрорланишига барҳам берилди. Эндиликда йўлларда сунъий тўсиқлар ва нотекисликлар яратиш тақиқланади, оғир вазнли транспорт воситаларининг ҳаракати эса қатъий назоратга олинади.
Пулли йўллар тизимини жорий этишдан кўзланган асосий мақсад — соҳага хусусий сармояларни жалб қилиш ва давлат бюджетига тушадиган юкламани камайтиришдир. Масалан, 2024 йилнинг ўзида оғир юк машиналарининг меъёрдан ортиқ юкламаси сабабли 3500 км йўлларда деформациялар пайдо бўлган ва коммуникация тармоқларини таъмирлаш учун 80 млрд сўмдан ортиқ маблағ сарфланган. Янги қонун билан жорий этилаётган давлат-хусусий шериклик (ДХШ) модели халқаро тажрибага, хусусан, Қозоғистон, Жанубий Корея, Франция ва Италия каби мамлакатларнинг муваффақиятли моделларига асосланган.
Аҳолини энг кўп қизиқтираётган масала — пулли йўллар учун тарифлар қандай белгиланишидир. Автомобиль йўллари қўмитаси раиси Жамшид Турсуновнинг маълумот беришича, тарифлар масофа, ҳудуд ва транспорт турига (енгил автомобиль, юк машинаси ёки автобус) қараб табақалаштирилади. Энг муҳими, операторлар тиғиз вақтларда ёки ноқулай об-ҳаво шароитида тарифларни ўзбошимчалик билан ошира олмайдилар. Тарифларни шакллантириш услубияти Вазирлар Маҳкамаси томонидан тасдиқланади ва бу жараённинг шаффофлиги «Shaffof yo‘l» онлайн платформаси орқали таъминланади.
Ҳозирда Ўзбекистонда бир нечта йирик пулли йўл лойиҳалари устида иш олиб борилмоқда. 2026 йилда биринчи бўлиб Урганч ва Хива шаҳарларини боғловчи пулли йўл ишга туширилиши режалаштирилган. Шунингдек, қиймати 2,25 млрд долларлик Тошкент-Самарқанд ва 3,66 млрд долларлик Тошкент-Андижон (Қамчиқ довони орқали) пулли йўллари қурилиши ҳам кутилмоқда. Масалан, Тошкент-Андижон йўлининг ишга тушиши сафар вақтини 2-2,5 соатгача қисқартириши кутилмоқда. Шунингдек, 52 км узунликдаги Тошкент-Чорвоқ йўли ҳам дам олувчилар учун вақтни 80 дақиқадан 35 дақиқагача тежаш имконини беради.
Шу билан бирга, соҳадаги шаффофлик ва коррупцияга қарши кураш масалалари ҳам кун тартибида турибди. Хусусан, Урганч-Хива йўли лойиҳасида Автойўл тузилмаларининг бир вақтнинг ўзида ҳам буюртмачи, ҳам пудратчи бўлиши мумкинлиги жамоатчилик ва Коррупцияга қарши курашиш агентлиги эътиборини тортган. Янги қонун бу каби манфаатлар тўқнашувини бартараф этиш ва маблағларнинг қатъий мақсадли сарфланишини таъминлаши керак. Қонунга кўра, йўллардан тушган маблағларнинг бир қисми йўлни сақлашга, қолган қисми эса бюджетга йўналтирилади.
Янги таҳрирдаги қонун пиёдалар хавфсизлиги ва экологик талабларга ҳам алоҳида урғу берган. Йўлларни лойиҳалашда аҳоли пункти ҳудудидаги яшовчиларнинг фикрини инобатга олиш, тўсиқсиз муҳит яратиш ва атроф-муҳит муҳофазаси устувор вазифа сифатида белгиланган. Бу нафақат транспорт қатновини яхшилаш, балки йўлбўйи инфратузилмасини халқаро стандартлар даражасига кўтаришга ҳам хизмат қилади. Сунъий тўсиқларнинг тақиқланиши эса йўл қопламасининг хизмат қилиш муддатини узайтиришга ёрдам беради.
Хулоса қилиб айтганда, «Автомобиль йўллари тўғрисида»ги қонуннинг қабул қилиниши Ўзбекистон транспорт тизимини модернизация қилиш йўлидаги муҳим қадамдир. Пулли йўлларнинг жорий этилиши ҳайдовчиларга вақтни тежаш ва юқори сифатли хизматдан фойдаланиш имконини берса, давлат учун инфратузилмани ривожлантиришда янги молиявий манбаларни очади. Бироқ тизимнинг муваффақияти ва халқ томонидан қабул қилиниши тарифларнинг адолатли белгиланиши, муқобил бепул йўлларнинг ҳолати ва йиғилган маблағларнинг сарфланишидаги шаффофликка бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Сизнингча, пулли йўллар юртимиз йўлларидаги тирбандлик ва сифат муаммосини чиндан ҳам ҳал эта оладими?
