Ўзбекистонда маҳалла фуқаролар йиғинлари (МФЙ) тизимини тубдан ислоҳ қилиш ва уларнинг моддий-техник базасини яхшилаш мақсадида давлат-хусусий шериклик (ДХШ) модели жорий этилмоқда. 2026 йилнинг 22 июнь куни Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган режага кўра, тадбиркорлар ўз маблағлари ҳисобидан МФЙ биноларини қуради. Бунинг эвазига бинонинг бир қисми маҳалла «еттилиги» учун бепул ажратилади, қолган қисмида эса кичик цехлар ва хизмат кўрсатиш объектлари ташкил этилади. Шунингдек, соҳани илмий ривожлантириш учун Маҳаллани ривожлантириш миллий институти ташкил этилиши белгиланди.

Муаммонинг илмий ва инфратузилмавий таҳлили

Ўзбекистонда маҳалла институти давлат бошқарувининг энг қуйи ва муҳим бўғини ҳисобланади. Бироқ узоқ йиллар давомида ушбу тизим илмий асоссиз ва моддий муаммолар қуршовида фаолият юритган.

Президент Матбуот хизматининг расмий маълумотларига кўра, шу вақтгача мамлакатда ўрганилган 20 мингга яқин илмий ишнинг атиги 10 тасида маҳалла масалалари тадқиқ этилган. Бу тизимдаги ислоҳотларнинг илмий базаси заиф бўлганини кўрсатади. Янги ташкил этилаётган Маҳаллани ривожлантириш миллий институти Давлат бошқаруви академияси билан ҳамкорликда йўлга қўйилиб, йилига 21 минг нафар маҳалла ходимларининг малакасини оширишни мақсад қилган.

Инфратузилма нуқтаи назаридан, республика бўйича 99 та маҳалла ўз биносига эга эмас, 84 таси шаҳарсозлик нормаларига жавоб бермайди, 4 таси эса авария ҳолатида. Ушбу муаммони тўлиқ бюджет маблағлари ҳисобидан ҳал этиш давлат хазинасига қўшимча юклама олиб келиши сабабли ДХШ модели танланди.

Фактчекинг: Рақамлар ва тажриба ўзини оқлайдими?

Даъво: Давлат-хусусий шериклик асосида ижтимоий ва давлат объектларини қуриш тажрибаси Ўзбекистонда самарали натижа берадими?

Манбалар нима дейди? Ўзбекистон Республикасининг «Давлат-хусусий шериклик тўғрисида»ги Қонуни (ЎРҚ-537) асосида 2019–2022 йилларда Давлат хизматлари марказлари (ДХМ) бинолари айнан мана шу тизимда қурилган. Адлия вазирлиги маълумотларига кўра, тадбиркорлар ДХМ биноларини қуриб, уларнинг бир қисмида ўз бизнес фаолиятини (нотариус, таржимонлар, қаҳвахоналар) йўлга қўйган. Бу тажриба давлат бюджетини тежаш ва аҳолига комплекс хизмат кўрсатишда ўзини тўлиқ оқлаган.

Рақамлар мос келадими? Президент ҳузурида ўтган тақдимотда маҳаллалар бюджетига санитария ва ноқонуний қурилиш бўйича жарималар ҳамда солиқларнинг бир қисми йўналтирилиши орқали 300 миллиард сўмдан зиёд қўшимча даромад манбаи яратилиши айтилди. Бу маблағлар маҳаллий инфратузилмани яхшилашга сарфланади.

Хулоса: ДХМ тизимидаги муваффақиятли тажриба МФЙ биноларини қуришда ҳам тадбиркор учун, ҳам давлат учун иқтисодий манфаатдорликни таъминлаши мумкинлигини тасдиқлайди.

Жиззах вилояти мисолида эҳтимолий ҳолат таҳлили

Ушбу тизим Жиззах вилоятининг чекка туманлари, масалан, Фориш ёки Дўстлик туманларидаги МФЙлар мисолида қандай ишлайди?

Агар маҳаллий тадбиркор МФЙ биносини қуриш мажбуриятини олса, у бинонинг иккинчи қаватида маҳалла раиси, ҳоким ёрдамчиси, ёшлар етакчиси ва хотин-қизлар фаоли («еттилик») учун хоналар ажратади. Биринчи қаватда эса тикувчилик цехи, компьютер хизматлари маркази ёки маиший техника таъмирлаш устахонаси очади.

Натижа: Давлат бино қуриш харажатларидан қутилади. Тадбиркор тайёр ижара ҳақисиз жойга ва маҳаллага ташриф буюрувчи доимий мижозлар оқимига эга бўлади. Маҳалла аҳолиси учун эса янги иш ўринлари яратилади.

Бироқ, таҳлиллар шуни кўрсатадики, чекка ҳудудларда тадбиркорларнинг иқтисодий рағбати паст бўлиши мумкин. Шу сабабли, Жиззах каби ҳудудларда тадбиркорларга солиқ имтиёзлари ёки арзонлаштирилган кредитлар берилиши тизимнинг тўлиқ ишлаб кетиши учун муҳим шарт ҳисобланади.

Иқтисодий нейтрал хулоса

МФЙ биноларини давлат-хусусий шериклик асосида қуриш ташаббуси – давлат харажатларини оптималлаштириш ва маҳаллий бизнесни қўллаб-қувватлашнинг замонавий воситасидир. Бу тизим маҳаллаларнинг иқтисодий мустақиллигини оширишга хизмат қилади. Бироқ лойиҳанинг муваффақияти давлат томонидан бериладиган имтиёзларнинг шаффофлиги ва тадбиркорларга юкланадиган ижтимоий масъулиятнинг мутаносиблигига бевосита боғлиқ бўлиб қолади.