Ўзбекистон Сенати 2026 йил 5 февралдаги ялпи мажлисида мамлакатда исломий банк фаолиятини жорий этишга қаратилган янги қонунни маъқуллади. Ушбу ҳужжат исломий молия муассасалари учун алоҳида лицензиялаш, Солиқ кодексига махсус ўзгартиришлар ва ААОИФИ (AAOIFI) халқаро стандартлари асосида ишлаш механизмини белгилаб беради. Илгари ҳуқуқий базанинг йўқлиги сабабли мавжуд бўлмаган ушбу тизим, расмий прогнозларга кўра, иқтисодиётга камида 10 миллиард АҚШ доллари миқдорида қўшимча инвестиция олиб кириши кутилмоқда. Янгилик анъанавий фоизли кредитлардан бош тортган аҳоли ва тадбиркорлар, хусусан, Жиззах вилояти каби ҳудудлардаги кичик бизнес вакиллари учун муқобил маблағ йўналтириш имкониятини яратади.
Ҳуқуқий тўсиқлар ва тизимдаги туб бурилиш
Шу пайтгача Ўзбекистон банк тизими фақат анъанавий, яъни олдиндан белгиланган собит фоиз (рибо) ставкаларига асосланган кредитлаш моделида ишлаб келган. Исломий молия эса пулнинг ўзини товар сифатида сотишни тақиқлайди ва даромадни фақат реал иқтисодий фаолият ҳамда хавф-хатарларни (рискларни) бўлишиш эвазига олишни талаб қилади. Амалдаги банк қонунчилиги ва Солиқ кодексида тижорат банкларининг савдо фаолияти билан шуғулланиши ҳамда фойда ва зарарни мижоз билан баҳам кўриши тартибга солинмаган эди.
Янги қонун билан иккита кодекс ва еттита қонунга ўзгартиришлар киритилмоқда. Марказий банк раиси ўринбосари Аброр Турдалиевнинг тушунтиришича, янги тизимда анъанавий омонатлардан фарқли равишда "инвестицион омонат" институти ташкил этилади. Бунда банк омонатчига кафолатланган фоиз тўламайди, балки маблағни лойиҳаларга тикиб, кўрилган фойда ёки зарарни мижоз билан шартнома асосида тақсимлайди.
Фактчекинг: Талаб ва рақамлар ўзини оқлайдими?
Даъво: Ўзбекистонда исломий молия хизматларига реал талаб мавжуд ва у йирик инвестиция олиб кела олади.
Манбалар таҳлили: БМТ Тараққиёт дастури (UNDP) ўтказган ижтимоий сўровномаларга кўра, Ўзбекистондаги аҳолининг 68 фоизи ва тадбиркорларнинг 60 фоизи диний эътиқодлари сабабли анъанавий банклар хизматидан фойдаланмаслигини билдирган. Иқтисодий кўрсаткичлар ҳам ўсишни тасдиқламоқда: Марказий банк маълумотларига кўра, микромолия ташкилотлари томонидан кўрсатилган исломий молиялаштириш (муробаҳа, ижара) ҳажми қисқа даврда 14 баробарга ошиб, 8,6 миллиард сўмга етган.
Рақамлар мослиги: "Ўзбекистон-2030" стратегияси доирасида 2030 йилга қадар камида 3 та тижорат банкида исломий хизматларни ишга тушириш белгиланган. 2026 йил қонунчилик базасини шакллантириш даври бўлгани боис, илк банк тармоқлари 2027–2028 йилларда пайдо бўлиши режаси реал иқтисодий жараёнларга мос келади.
Хулоса: Талаб юқори ва у айниқса Жиззах каби аграр ва тадбиркорлик ривожланаётган ҳудудларда яширин капитални расмий айланмага олиб чиқишга хизмат қилади.
Регионал таъсир: Жиззах тадбиркорлари учун бу нима беради?
Ҳудудий нуқтаи назардан олиб қараганда, янги тизим ишлаб чиқариш ва савдо сектори учун янги истиқболлар очади. Масалан, Жиззах вилоятида Муробаҳа (насия савдо) модели асосида тадбиркор ускунани банк орқали устама ҳақи эвазига бўлиб тўлашга сотиб олиши мумкин. Бунда солиқ юки оғирлашмаслиги учун янги қонун билан банклар мижозга сотадиган товарларга қўйиладиган устамалар қўшилган қиймат солиғидан (ҚҚС) озод қилинмоқда. Бу лойиҳалар таннархини пасайтиради.
Хулоса
Исломий банк тизимининг жорий этилиши Ўзбекистон молия бозорида соғлом рақобатни юзага келтиради. Давлат томонидан халқаро ААОИФИ стандартларининг қабул қилиниши хорижий инвестициялар оқимини тезлаштириши мумкин. Бироқ янги воситаларнинг самарадорлиги аҳолининг молиявий саводхонлиги ва рискларни тўғри баҳолай олиш қобилиятига бевосита боғлиқ бўлиб қолади. Молиявий тизимдаги бундай диверсификация ички бозорни қанчалик барқарорлаштиришини эса вақт кўрсатади.
