Жиззах вилояти Жиноят ишлари бўйича Зомин тумани суди томонидан 2026 йил 26 июнь куни чиқарилган ҳукм Россияда меҳнат қилаётган ўзбекистонлик муҳожирлар дуч келаётган глобал ва тизимли хавфни яна бир бор кун тартибига чиқарди. Суд 24 ёшли М.М.ни Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 154-моддаси (Ёлланиш) 1-қисми билан айбдор деб топиб, 2 йил-у 6 ой муддатга озодликдан маҳрум қилди. Ушбу ҳолат Россия ҳуқуқ-тартибот органлари томонидан хорижлик ишчиларни тўғридан-тўғри уруш майдонига жўнатиш бўйича қўлланилаётган босим тизимини ва бунинг Ўзбекистон қонунчилигидаги муқаррар оқибатларини очиб беради.

Ҳуқуқий қисқич ва «жиноий иш» мажбурлови

Суд материаллари ва маҳаллий оммавий ахборот воситаларининг, жумладан, Gazeta.uz нашрининг расмий суд ҳужжатларига таяниб берган маълумотларига кўра, М.М.нинг уруш майдонига тушиб қолиши Россия тизимларидаги босим механизмлари билан боғлиқ. 2019 йилдан буён Приморье ўлкасида қурилиш ва таксичилик билан шуғулланиб келган йигит, 2025 йил бошида гиёҳвандлик моддаларининг ноқонуний муомаласи бўйича гумонланувчи сифатида ҳибсга олинган.

Тергов ва терговдан олдинги босим остида унга Жиноят кодексининг оғир моддалари билан узоқ муддатли қамоқ жазоси ёки Россия Мудофаа вазирлиги билан шартнома тузиб фронтга жўнаш танлови қўйилган. Бу амалиёт Россия Федерацияси қонунчилигига киритилган ўзгартиришлар, хусусан, тергов босқичида бўлган ёки жазо ўтаётган шахсларнинг армия билан шартнома имзолаши эвазига жиноий жавобгарликдан озод этилиши тизимига тўлиқ мос келади.

Муҳожир икки ой давомида Украинанинг Россия назоратидаги Мариуполь шаҳри яқинида ҳарбий тайёргарликдан ўтказилган ва 2025 йил сентябридан Запорожье вилоятидаги жанговар ҳаракатларга жалб этилган.

Урушнинг оқибатлари нафақат ҳуқуқий, балки жисмоний жиҳатдан ҳам фожиалидир. Суд-тиббий экспертизаси хулосасига кўра, М.М. 2025 йил 10 ноябрда учувчисиз учиш аппарати (дрон) ҳужуми вақтида оғир тан жароҳати олган ва ўнг қўлининг тўрт бармоғи ампутация қилинган. У билан бирга ҳибсга олинган ва урушга юборилган бошқа бир ўзбекистонлик М.К. эса ҳалок бўлган ва унинг жасади 2026 йил январь ойида Ўзбекистонга олиб келиниб дафн этилган.

Молиявий рағбатлантириш тизими ҳам муҳожирларни урушда ушлаб туриш ва жалб қилишнинг асосий воситаларидан биридир. Айбланувчи ҳарбий госпиталда даволаниш жараёнида унинг банк картасига умумий ҳисобда 1,3 миллион Россия рубли (тахминан 14-15 минг АҚШ доллари) миқдорида маблағ ўтказилганини ва ушбу пулларни Ўзбекистондаги яқинларига юборганини тан олган. Бироқ, ушбу моддий манфаатдорлик Ўзбекистон қонунчилигига кўра жиноят таркибини (ёлланишни) тўлиқ шакллантиради.

Халқаро ва миллий қонунчилик тўқнашуви

Ўзбекистон Республикаси Ташқи меҳнат миграцияси агентлиги ва Прокуратура органлари хориждаги фуқароларни чет эл армиялари таркибига кириш жиноий жавобгарликка сабаб бўлиши ҳақида мунтазам равишда огоҳлантириб келади. Ўзбекистон Жиноят кодексининг 154-моддасига биноан, моддий манфаатдорлик эвазига хорижий давлат ҳудудидаги қуролли тўқнашувларда қатнашиш 5 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш билан жазоланади. Суд М.М.нинг айбига иқрорлиги ва пушаймонлигини инобатга олиб, 57-модда орқали минимал санкциядан ҳам паст (2,5 йил) жазо тайинлаган бўлса-да, бу қонуннинг қатъийлигини кўрсатади.

Экспертлар ва халқаро инсон ҳуқуқлари ташкилотлари (масалан, Human Rights Watch) Россияда марказий осиёлик муҳожирларнинг тизимли равишда алдов ёки мажбурлов (ҳуқуқий босим, депортация билан таҳдид қилиш) орқали урушга жалб этилаётганини кўп бор қайд этган. Муҳожирларнинг ҳуқуқий саводхонлиги пастлиги ва Россия қамоқхоналаридаги шароит уларни ушбу хавфли қадамни ташлашга мажбур қилмоқда.

Жиззахлик йигитнинг қисмати Россиядаги ўзбекистонлик муҳожирлар ҳуқуқий ҳимоясизлик ва иқтисодий қийинчиликлар остида қандай хавф-хатарларга дуч келаётганининг яққол мисолидир. Хизмат ҳақи сифатида тўланган миллионлаб рубллар ёки жиноий жавобгарликдан қочиш уриниши якунда умрбод ногиронлик ва ватанда жиноий жазоланиш билан тугамоқда. Сизнингча, хориждаги ватандошларимизни бундай тузоқлардан асраш учун давлат ва жамият даражасида яна қандай амалий чоралар кўрилиши зарур?