Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти 2027 йил учун мўлжалланаётган солиқ сиёсатининг асосий йўналишлари юзасидан ўз таклифларини жамоатчилик муҳокамасига тақдим этди. Институт томонидан жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғини босқичма-босқич прогрессив шкалага ўтказиш, банк омонатлари фоизларини солиққа тортиш, 1 фоизлик кешбэк тизимини қайта кўриб чиқиш ва углерод солиғини жорий этиш каби бир қатор ислоҳотлар илгари сурилмоқда. Ушбу таклифлар бюджет тушумларини ошириш ва солиқ адолатини таъминлашга қаратилган бўлса-да, амалиётчи мутахассислар ва экспертлар орасида турли баҳсларга сабаб бўлмоқда.

1. Муаммо ва таклиф этилаётган ечим

Муаммо: Амалдаги 12 фоизлик ягона даромад солиғи ставкаси 2019 йилдан бери амал қилиб келмоқда. Тадқиқотчиларнинг таъкидлашича, даромадлар тенгсизлиги ортаётган шароитда ягона ставка солиқ адолатлилиги тамойилларига тўлиқ мос келмай қолмоқда. Юқори ва паст даромад олувчилар бир хил фоизда солиқ тўлаши ижтимоий тенгликни таъминлашда чекланган имкониятларга эга.

Ечим: Фискал таҳлиллар институти ўрта муддатли истиқболда жисмоний шахслар даромад солиғини босқичма-босқич прогрессив шкалага (даромад ортгани сайин солиқ ставкаси ошиши) қайтаришни таклиф этмоқда.

Шу билан бирга, 2027 йил учун базавий солиқ ставкаларини сақлаб қолиш тавсия этилмоқда:

• Фойда солиғи — 15 фоиз;

• Жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи (базавий) — 12 фоиз;

• Қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) — 12 фоиз.

2. Далиллар: Иқтисодий асослар ва рақамлар

Институт томонидан тақдим этилган ҳисоб-китобларга кўра, таклиф этилаётган бошқа фискал ўзгаришлар қуйидагича молиявий натижаларни назарда тутади:

• Омонатлар солиғи: 2026 йил 1 май ҳолатига аҳолининг банклардаги омонатлари 170 триллион сўмни ташкил этган. Фоиз даромадларига 5 фоизлик солиқ солиш орқали бюджетга 1,4 триллион сўм қўшимча маблағ тушиши кутилмоқда.

• ҚҚС маъмурчилиги: ҚҚС самарадорлик коэффициентини 57 фоиздан 63 фоизга етказиш орқали бюджетга 5 триллион сўм қўшимча тушум таъминланиши мумкин.

• Кешбэк харажатларини қисқартириш: Барча учун 1 фоизлик кешбэкни бекор қилиш ва фақат ижтимоий ҳимояга муҳтож қатлам учун сақлаб қолиш орқали бюджет харажатлари 2,1 триллион сўмдан 100 миллиард сўмгача (қарийб 20 бараварга) камаяди.

3. Чекловлар ва хавф-хатарлар 

Таклиф этилаётган ечимлар бир қанча чекловлар ва амалий қийинчиликларга эга:

Амалиётчи мутахассислар ва бухгалтерия нуқтаи назари

Солиқ тизимида фаолият юритган амалиётчи бухгалтер ва мутахассисларнинг таъкидлашича, 12 фоизлик ягона даромад солиғи тизимини сақлаб қолиш жуда муҳим. Ягона ставканинг асосий афзаллиги — унинг соддалигидадир. Прогрессив шкалага ўтиш қуйидаги муаммоларни келтириб чиқариши мумкин:

• Ҳисоб-китоблар мураккаблашуви: Бухгалтерлар учун иш ҳақи ва унга тенглаштирилган тўловларни ҳисоблашда чалкашликлар ва хатоликлар хавфи ортади.

• Шаффофликнинг камайиши: Ягона ставкада солиқ тўловчи (мутахассис) ўз даромадидан қанча солиқ ушлаб қолинаётганини аниқ ва осон тушунади. Прогрессив тизимда эса бу шаффофлик сусайиши мумкин.

• Норасмий секторга ўтиш хавфи: Юқори ставка таҳдиди остидаги юқори малакали мутахассислар маошининг бир қисмини "конвертда" олишга ўтиши (яширин иқтисодиётга чекиниши) мумкин.

Хуфиёна иқтисодиёт омили

Солиқ маслаҳатчиси Мурод Муҳаммаджонов таъкидлаганидек, айрим соҳаларда бизнеснинг 90 фоиздан ортиғи норасмий секторда фаолият юритмоқда. Солиқ юкини ёки шкаласини ўзгартиришдан олдин хуфиёна иқтисодиётни қонуний майдонга олиб кириш бўйича самарали механизмларни жорий этиш зарур.

4. Сабоқлар ва хулоса  

Институт томонидан илгари сурилган комплекс таклифлар давлат бюджети барқарорлигини таъминлашга қаратилган. Бироқ халқаро ва маҳаллий тажриба шуни кўрсатадики, солиқ ислоҳотларида маъмурий соддалик ва иқтисодий адолат ўртасидаги мувозанатни сақлаш жуда муҳим.

Хусусан, ижтимоий солиқ ставкасини умумий овқатланиш соҳасида 12 фоиздан 1 фоизга тушириш имтиёзидан корхоналарнинг атиги 30 фоизи фойдалангани ва расмий бандлик кутилгандек ошмагани шуни кўрсатадики, фақатгина ставкаларни ўзгартириш ҳамиша ҳам кутилган натижани бервермайди.

Фактчекинг блоки

Даъво: Прогрессив солиқ шкаласига ўтиш солиқ адолатини таъминлайди, омонатларга 5% солиқ солиш эса бюджетга 1,4 триллион сўм келтиради.

Манбалар: Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги ҳузуридаги Фискал таҳлиллар институти тақдимоти, Марказий банк очиқ маълумотлари (2026 йил май ҳолатига омонатлар 170 трлн сўм), Солиқ кодекси.

Рақамлар мувофиқлиги: Омонатлар ҳажми (170 трлн сўм) ва ўртача фоиз ставкаси (16%) бўйича йиллик даромад 27,2 трлн сўмни ташкил этади. Ундан 5% солиқ солинганда потенциал тушум тахминан 1,36–1,4 триллион сўмга тўғри келади. Рақамлар мантиқан бир-бирига мос.

Хулоса: Фискал таҳлиллар институти таклифлари математик ва статистик жиҳатдан асосланган, аммо маъмурий ижро ва бухгалтерия ҳисоби мураккаблашуви нуқтаи назаридан қўшимча муҳокамага муҳтож.