Ўзбекистонда давлат фуқаролик хизматчиларининг меҳнатига ҳақ тўлаш тизими тубдан қайта кўриб чиқилмоқда. Расмий маълумотларга кўра, амалдаги тизимда ходимлар иш ҳақида лавозим маошининг улуши 15 фоиздан ошмайди, маош фондининг қарийб 70 фоизи эса аниқ натижага боғланмаган устама ва мукофотлардан иборат. Президент Шавкат Мирзиёевга тақдим этилган янги лойиҳага кўра, 54 минг нафар давлат хизматчисини қамраб олувчи 11 та разряд ва 6 та поғонадан иборат ягона тариф сеткаси ҳамда KPI (самарадорликнинг муҳим кўрсаткичлари) асосидаги тўловлар тизими жорий этилади.
Мавжуд номутаносиблик ва ислоҳот зарурати
Сўнгги йилларда давлат бошқарувини мақбуллаштириш доирасида муайян қадамлар қўйилди. Хусусан, "Давлат фуқаролик хизмати тўғрисида"ги Қонун [Манба: Lex.uz, ЎРҚ-788-сон Қонун] қабул қилиниб, бошқарув ходимлари сони 2016 йилдаги 73 мингдан 54 мингтагача қисқартирилди. Шунга қарамай, меҳнатга ҳақ тўлашда ягона стандартнинг йўқлиги ва турли вазирликлар ўртасидаги иш ҳақи тафовути сақланиб қолаётган эди.
Амалдаги тизимда ўндан ортиқ турли устама ва қўшимча тўловлар мавжуд бўлиб, уларнинг аксарияти ходимнинг бевосита иш самарадорлигини эмас, балки иш стажи ёки идора ички имкониятларини акс эттирарди. Янги таклифга кўра, тарқоқ устамалар ўрнига учта асосий рағбатлантириш тўлови жорий этилади:
Базавий лавозим маоши (кафолатланган қисм).
KPI кўрсаткичларига асосланган устама (бажарилган топшириқлар сифати учун).
Йил ёки ҳисобот даври якуни бўйича бонус (инновация ва юқори натижалар учун).
Халқаро тажриба ва амалий таъсир
Иқтисодий ҳамкорлик ва тараққиёт ташкилоти (ИҲТТ/OECD) тавсияларига кўра, давлат хизматида шаффофлик ва рақобатбардошликни таъминлаш учун базавий маош улуши юқори (камида 60-70%) ва рағбатлантириш тизими аниқ ўлчанадиган бўлиши лозим [Манба: OECD Public Governance Studies].
Амалиётда бу қандай ишлайди? Мисол учун, туман бўлимида ишловчи мутахассис илгари ўз вазифасини қандай бажаришидан қатъи назар, белгиланган стандарт устамани олиб келган бўлса, янги тизимда унинг ойлик даромади аниқ мезонларга боғланади. Сўровларни ўз вақтида кўриб чиқиш, рақамлаштириш ва сунъий интеллект технологияларини татбиқ этиш каби кўрсаткичлар (KPI) юқори бўлса, устама миқдори ортади. Натижа кўрсатмаган ходим эса фақат базавий маош билан чекланади.
Бундан ташқари, ҳудудий бошқармалар ходимларининг маоши тегишли ҳокимликлардаги ўхшаш лавозимлар маошидан юқори бўлмаслиги белгиланмоқда. Туман ва шаҳар даражасида эса штат ва маошлар аҳоли сони ҳамда ҳудуднинг ўзига хос хусусиятларидан келиб чиқиб шакллантирилади.
Назорат ва шаффофлик масаласи
Давлат хизматини ривожлантириш агентлиги маълумотларига кўра, янги сетка ва KPI мезонлари сунъий интеллект ва рақамли тизимлар орқали инсон омилисиз баҳолаб борилади. Бу баҳолашдаги субъективлик ва таниш-билишчилик хавфини камайтиришга хизмат қилиши кўзда тутилган.
Тизимнинг муваффақияти вазифаларнинг қанчалик адолатли ва реал белгиланишига боғлиқ. Агар KPI кўрсаткичлари ҳаддан ташқари мураккаб ёки расмиятчилик учун белгиланса, кутилган натижага эришиш қийинлашади. Меҳнатга ҳақ тўлашда шаффофлик ва адолат мезонини тўлиқ таъминлаш давлат бошқарувининг самарадорлигини оширишдаги асосий омил бўлиб хизмат қилади.
