Ўзбекистон Олий Мажлиси Сенати 7 август куни «Президент администрацияси тўғрисида»ги конституциявий қонунни маъқуллади. Ушбу ҳужжат мамлакат давлат бошқаруви тизимида муҳим воқелик сифатида баҳоланмоқда. Илк бор қонун даражасида Президент администрациясининг (ПА) ҳуқуқий мақоми, асосий вазифалари, ишлаш тартиби ҳамда парламент, Вазирлар Маҳкамаси ва маҳаллий ҳокимликлар билан муносабатлари чегараланмоқда.
Мазкур мавзу айнан ҳозир нима учун муҳим? 2023 йилда янги таҳрирда қабул қилинган Конституциянинг 109-моддасига киритилган ўзгартириш ва қўшимчаларга мувофиқ, Президент администрациясининг фаолияти алоҳида қонун билан тартибга солиниши белгиланган эди. Ушбу қонуннинг қабул қилиниши давлат ҳокимияти институтлари ўртасидаги ваколатлар ва масъулиятни аниқ тақсимлаш, ижро интизомини мустаҳкамлаш жараёнидаги ҳал қилувчи босқич ҳисобланади.
Ушбу материал орқали ўқувчи янги конституциявий қонуннинг мазмуни, у келтириб чиқарадиган сиёсий ва ҳуқуқий ўзгаришлар, хавф ва имкониятлар ҳақида холис маълумотга эга бўлади.
Масаланинг тарихи
Мустақиллик йилларидан буён Президент администрацияси (илгари Президент аппарати) фаолияти ва унинг бошқа давлат органлари билан муносабатлари асосан қонуности ҳужжатлари — Президент фармонлари ва қарорлари билан тартибга солиб келинган. Бу ҳолат администрациянинг ҳуқуқий мақомини алоҳида ҳокимият тармоғи каби эмас, балки ижро этувчи ва мувофиқлаштирувчи аппарат сифатида кўришни қийинлаштирар эди.
Авваллари ПА ваколатларининг чегаралари, хусусан, Вазирлар Маҳкамаси ва маҳаллий ҳокимликлар ишига аралашув доираси норматив-ҳуқуқий ҳужжатларда тўлиқ очиб берилмагани боис, амалиётда ваколатлар такрорланиши ва ортиқча бюрократия кузатилган.
Конституцияга киритилган ўзгартиришлардан сўнг, Администрация мақомини қонуний мустаҳкамлаш зарурати туғилди. 2026 йилнинг 4 августида Қонунчилик палатаси лойиҳани биринчи ўқишда, 6 августда иккинчи ва учинчи ўқишда қабул қилди, 7 августда эса Сенат томонидан маъқулланди.
Муаммонинг асл сабаби
Нима учун Администрация фаолиятини конституциявий қонун даражасида тартибга солишга эҳтиёж пайдо бўлди?
Институционал ва ҳуқуқий бўшлиқ: ПА фаолиятининг фундаментал асослари қонун даражасида мустаҳкамланмагани давлат бошқарувида ваколатлар тўқнашувига сабаб бўлаётган эди.
Бошқарув ва ижро интизоми муаммолари: Президент томонидан қабул қилинган қарорлар ва ислоҳотларнинг жойлардаги ижроси тизимли мониторинг ва холис баҳолашни талаб этарди. Қонуности ҳужжатлари базасида ижро назорати механизми етарлича таъсирчан бўлмаган.
Ҳокимият бўлиниши ва мувозанат принципи: Парламент, Ҳукумат ва Президент администрацияси ўртасидаги ҳамкорлик чегараларини аниқ белгилаш, ортиқча бюрократик тўсиқларни олиб ташлаш зарурати мавжуд эди.
Кимга таъсир қилади?
Давлат ташкилотлари ва Вазирлар Маҳкамаси: Ҳукумат аъзолари ва идора раҳбарлари учун жавобгарлик ва ҳисобдорлик даражаси ошади. Уларнинг фаолияти натижадорлик кўрсаткичлари (KPI) бўйича баҳоланади.
Маҳаллий ҳокимликлар: Ҳудудларни ривожлантириш ва ижтимоий-иқтисодий тенгсизликни камайтириш борасидаги топшириқлар назорати кучаяди.
Тадбиркорлар ва аҳоли: Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш, очиқ мулоқотни ташкил этиш ПАнинг устувор вазифаларидан бири деб белгилангани сабабли, фуқаролик жамияти билан алоқалар сифати яхшиланиши кутилмоқда.
Солиқ тўловчилар: Давлат аппаратининг самарадорлиги ортиши ва ортиқча такрорланувчи тузилмалар қисқариши ҳисобига бюджет маблағларининг тежалишига замин яратилади.
Фактчекинг бўлими
Ижтимоий тармоқларда ва жамоатчилик орасида ушбу қонун лойиҳаси юзасидан пайдо бўлган айрим фикрлар ва уларнинг реалликка мослиги:
Даъво 1: «Янги қонун Президент администрациясига парламент ва ҳукумат устидан мутлақ назорат ва супер-ваколатлар беради.»
Далил: Қонунчилик палатасидаги муҳокамалар давомида дастлабки лойиҳадаги баъзи императив нормалар, хусусан, қонунларни Президент имзолашидан олдин ПА томонидан мажбурий экспертизадан ўтказиш талаби чиқариб ташланди.
Хулоса: Қонун Администрациянинг ваколатларини кенгайтиришдан кўра, унинг мавжуд функциялари чегарасини мустаҳкамлайди ва бошқа органлар билан мувозанатни сақлашга қаратилган.
Даъво 2: «Қонун жамоатчилик муҳокамасига қўйилмасдан, шошилинч қабул қилинди.»
Далил: Ҳужжат ҳақиқатан ҳам жамоатчилик муҳокамаси учун очиқ порталга жойлаштирилмаган ва Қонунчилик палатаси томонидан 3 кун ичида (4–6 август) учта ўқишда қабул қилинган.
Хулоса: Даъво асосли. Ҳужжатнинг шошилинч кўриб чиқилиши ва жамоатчилик муҳокамасига чиқарилмагани шаффофлик нуқтаи назаридан саволларни келтириб чиқаради.
Манфаатлар харитаси
Ким ютади?
Президент ва давлат бошқаруви тизими: Ислоҳотлар ижросини таҳлил қилиш, мониторинг ва назорат қилишнинг ягона ва қонуний механизмига эга бўлади.
Фуқаролар: Мурожаатлар билан ишлаш ва муаммоларни ҳал этиш тизими шаффофлашади.
Ким хавф остида ёки масъулияти ортади?
Ижро этувчи ҳокимият ва ҳокимлар: Натижадорликни баҳолашнинг қатъий тизими жорий этилиши ортидан масъулиятсиз раҳбарларнинг лавозимда қолиши қийинлашади.
Бюрократик аппарат: Тўғридан-тўғри ваколатига кирмайдиган ишлар билан шуғулланиш ва қарорларни орқага суриш имкониятлари чекланади.
Яширин омиллар таҳлили
Ушбу қонунни қабул қилишда халқаро тажриба (АҚШ, Финляндия, Чехия, Қозоғистон ва б.) ўрганилган бўлиб, у асосан Президент институти атрофидаги тузилмаларнинг ҳуқуқий базасини тартибга солишга қаратилган.
Бироқ, асосий иқтисодий ва сиёсий мантиқ шундаки: ресурс ва ваколатларнинг марказлашуви шароитида ижро интизомисиз ислоҳотлар самараси пасаяди. Администрацияга берилаётган баҳолаш ва мониторинг функциялари айнан иқтисодий ва ижтимоий лойиҳалардаги узилишларни бартараф этишга қаратилган.
Шу билан бирга, очиқ қолган савол: ПА томонидан давлат органлари фаолиятини баҳолаш қай даражада холис бўлади ва бу Вазирлар Маҳкамасининг мустақиллигига қандай таъсир қилади?
Ислоҳотни амалга оширишдаги ечимлар ва тажрибалар
Ўзбекистон тажрибаси: Қонун лойиҳасини такомиллаштиришда Қонунчилик палатаси спикери ва депутатларнинг эътирозлари инобатга олиниб, императив экспертиза қоидаси олиб ташланди. Бу парламент ва Администрация ўртасидаги мувозанатни сақлашга хизмат қилади.
Хориж тажрибаси: АҚШда Президент Ижроия офиси (EOP) алоҳида қонунлар ва бюджет ажратмалари билан тартибга солинади ва у фақат таҳлилий-маслаҳат органи ҳисобланади. Финляндия ва Чехияда ҳам президент канцеляриялари фаолияти қонун билан чегараланган.
Ечимларнинг кучли томонлари:
Қонуний асосга эга бўлган ягона назорат ва баҳолаш тизими пайдо бўлади.
Давлат органлари ўртасидаги ваколатлар такрорланишининг олди олинади.
Ечимларнинг камчиликлари ва хавфлари:
Бюрократия ва қайта текширувлар: Баҳолаш ва мониторинг жараёнлари давлат идоралари учун қўшимча ҳисоботдорликни келтириб чиқариши мумкин.
Нотўғри ижро эҳтимоли: Жойлардаги ижрочилар асосий эътиборни реал натижага эмас, балки KPI кўрсаткичларини қоғозда тўлдиришга қаратиши хавфи мавжуд.
Sangzor.uz таҳлили
Энг эҳтимолий сценарий: Қонун кучга киргач, Давлат хизмати ва ижро интизомида тизимлилик ортади. Раҳбар кадрлар фаолиятини баҳолаш механизми ишга тушиб, масъулиятсиз мулозимларни ротация қилиш тезлашади.
Энг яхши сценарий: Президент администрацияси ва Ҳукумат ўртасида соғлом меҳнат тақсимоти шаклланади. Парламентнинг назорат функцияси ва Ҳукуматнинг ижро мустақиллиги сақланган ҳолда стратегик лойиҳалар тез ва самарали амалга оширилади.
Энг хавфли сценарий: Администрация томонидан ижро этувчи ҳокимият фаолиятига ҳаддан ташқари микро-менежмент (майда деталларгача аралашув) даражасида аралашиш кучаяди, бу эса вазирликлар ва ҳокимликларнинг ташаббускорлигини бўғиб қўйиши мумкин.
3–5 йиллик прогноз: Давлат бошқаруви аппарати янада компакт ва рақамлашган ҳолатга келади. Ортиқча оралиқ бўғинлар қисқариб, қарорлар қабул қилиш вақти камаяди.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 хулоса
Биринчи бор қонун даражасида: Президент администрациясининг мақоми, вазифалари ва ваколатлари илк бор алоҳида конституциявий қонун билан тартибга солинмоқда.
Баланс сақланди: Парламент томонидан қабул қилинган қонунларни Администрация томонидан мажбурий қайта экспертизадан ўтказиш тўғрисидаги қатъий талаб лойиҳадан чиқариб ташланди.
Назорат ва баҳолаш: Администрация президент қарорлари ижросини назорат қилиш билан бирга, давлат органлари фаолиятининг самарадорлигини (KPI) баҳолашни ташкил этади.
Аҳоли билан мулоқот: Жисмоний ва юридик шахсларнинг мурожаатлари билан ишлаш ҳамда жамоатчилик билан очиқ мулоқотни таъминлаш Администрациянинг устувор вазифаси сифатида белгиланди.
Шаффофлик масаласи: Ҳужжат жамоатчилик муҳокамасига чиқарилмасдан тезкор қабул қилингани сабабли, унинг амалиётдаги ижроси ва таъсири оммавий ахборот воситалари ҳамда фуқаролик жамияти томонидан диққат билан кузатиб борилиши лозим.
Ҳакимжон Фозилов
