Маданият вазирининг биринчи ўринбосари — Кинематография агентлиги директори Жаҳонгир Аҳмедов «Ўзбекфильм» миллий киностудиясининг аянчли молиявий ҳолати ҳақида ошкора баёнот берди. Бир асрлик тарихга эга студия 22,9 миллион евро миқдоридаги кредит мажбурияти ва солиқлар бўйича 1 миллиард сўмга яқин қарздорлик босими остида қолган.
Бу хабар мамлакат жамоатчилиги ва кино ижодкорлари орасида кескин муҳокамаларга сабаб бўлди. Негаки, гап шунчаки битта корхонанинг инқирози ҳақида эмас, балки миллий кино санъатининг келажаги ва давлат бюджети маблағларининг қанчалик самарали сарфланаётгани ҳақида бормоқда.
Мавзу нима учун муҳим ва нега айнан ҳозир муҳокама қилинмоқда?
«Ўзбекфильм»нинг мол-мулки ва ҳатто ер майдонлари еврода олинган йирик кредит эвазига гаровга қўйилган. Солиқ қарздорлиги сабабли балансдаги хизмат автомобиллари аукционга чиқарилиш хавфи остида, ходимларга иш ҳақи тўлашда узилишлар кузатилмоқда.
Президент томонидан кино соҳасидаги бюрократик тўсиқларни олиб ташлаш, Республика кинематография комиссияси ва Бадиий кенгашларни тугатиш бўйича қарор қабул қилинган бир пайтда, студиянинг реал иқтисодий манзараси ошкор бўлди. Ўқувчи учун бу материал — солиқ тўловчи сифатида давлат ажратаётган миллиардлаб маблағлар қаерга кетаётгани ва миллий кино бозори қай томонга қараб кетаётганини тушуниш учун муҳимдир.
Масаланинг тарихи ва ҳуқуқий фони
«Ўзбекфильм» ўнлаб йиллар давомида Марказий Осиёдаги энг йирик кинофабрикалардан бири бўлиб келган. Сўнгги йилларда киностудияни модернизация қилиш, замонавий павильон ва съёмка жиҳозлари билан таъминлаш мақсадида йирик хорижий кредитлар жалб этилди.
Ҳуқуқий ва ташкилий жиҳатдан студия давлат томонидан тўлиқ молиялаштириладиган ёки мустақил тижорий даромад келтирадиган тузилма сифатида шаклланмади. У икки оралиқда — хусусий бозор механизмларидан йироқ, аммо тижорий кредит мажбуриятларига эга бўлган чала-ярим структура ҳолатида қолиб кетди.
Муаммонинг асл сабаблари
Киностудиянинг бундай оғир аҳволга тушиб қолгани шунчаки тасодиф эмас, балки тизимли камчиликлар оқибатидир:
Замонавий бизнес-моделнинг йўқлиги: Студия ўз хизматлари ва павильонларини ижарага бериш, тижорий фильмография яратиш орқали даромад олиш механизмини йўлга қўймаган.
Давлат буюртмасига тўлиқ қарамлик: «Ўзбекфильм» ўз-ўзини боқиши учун йилига камида 60 миллиард сўмлик буюртма бажариши керак. Аммо бу манба асосан давлат бюджетига боғланиб қолган.
Валюта хавфи (Currency Risk): Кредит мажбурияти еврода (22,9 млн евро) олинган, даромад эса миллий валюта — сўмда шаклланади. Сўмнинг қадрсизланиши кредит юкини автоматик равишда ошириб юборган.
Институционал ва бошқарув муаммолари: Эскича Бадиий кенгашлар ва бюрократик комиссиялар бозор талабларига мос эгилувчан қарорлар қабул қилишга тўсқинлик қилган.
Кимга ва қандай таъсир қилади?
Тўплам / Томонлар | Таъсир кўлами ва хусусияти |
Солиқ тўловчилар | Зарар ва кредитларни ёпиш охир-оқибат давлат бюджети (жамоатчилик маблағлари) ҳисобига тушиши мумкин. |
Студия ходимлари | Иш ҳақи узилишлари ва штатлар қисқариши ёки қайта ташкил этилиш хавфи. |
Мустақил киноижодкорлар | Соғлом рақобат муҳити яратилиши ва 30% реклама бюджети ажратилиши орқали янги имкониятлар очилади. |
Хорижий инвесторлар | Солиқ имтиёзлари сабабли Ўзбекистонда съёмка ишларини олиб боришга қизиқиш ортади. |
Фактчекинг бўлими
Даъво: «Ўзбекфильм» шунчаки ижодий муассаса, у даромад келтириши шарт эмас.
Далил: Студия 22,9 млн евро кредит олган ва тижорий субъект сифатида банк олдида қарздор.
Хулоса: Нотўғри. Студия бозор иқтисодиёти шароитида ўзини ўзи қоплаш ва кредитларини узиш мажбуриятига эга.
Даъво: Бадиий кенгашлар фильмлар сифатини назорат қилиш учун зарур эди.
Далил: Президент баёнотида таъкидланганидек, бу кенгашлар эскича бошқарув ва самарасиз назорат тизимини сақлаб қолган, ижодий эркинликни чеклаган.
Хулоса: Қисман нотўғри. Монопол назорат ўрнига ҳақ тўланадиган мустақил эксперт гуруҳлари тизими самаралироқ ҳисобланади.
Манфаатлар харитаси ва яширин омиллар
Бу жараёнда ютадиган тарафлар — мустақил продюсерлар, хусусий студиялар ва хорижий кинокомпаниялардир (улар учун солиқ имтиёзлари ва 50%лик даромад рағбати берилмоқда). Йўқотадиган тарафлар эса эски тизимдан субсидия ва кафолатланган бюджет олиб ўрганган, аммо бозорда рақобатдош маҳсулот бера олмаган маъмурий тузилмалардир.
Бу қарор ортида давлат бюджетини самарасиз харажатлардан халос қилиш ва кинематографияни давлат қарамоғидан чиқариб, саноат (индустрия) даражасига кўтариш иқтисодий мантиғи ётибди.
Ечим: Муаммони қандай ҳал қилиш мумкин?
Давлат раҳбари ва агентлик раҳбарияти томонидан бир қатор ислоҳотлар таклиф этилмоқда:
Молиявий ва ташкилий қайта қуриш: Эски Бадиий кенгашларни тугатиб, ўрнига ҳақ тўланадиган эксперт гуруҳларини жорий этиш.
Даромадни рағбатлантириш: Давлат буюртмаси асосида олинган фильмлар намойишидан тушган даромаднинг 50 фоизини продюсер ва ижодий гуруҳга бериш.
Маркетинг ва хорижий инвестиция: Фильм бюджетининг 30%гача қисмини рекламага ажратиш, хорижий компанияларни солиқдан озод қилиш.
Ечимларнинг кучли ва ожиз томонлари
Кучли томонлари: Ижодкорларда молиявий манфаатдорлик ортади; шаффофлик таъминланади; хорижий капитал ва тажриба кириб келади.
Камчиликлари ва хавфлар: Кредит қарздорлиги жуда йирик бўлгани учун қисқа муддатда студияни банкротликдан сақлаб қолиш қийин кечади. PR ва баландпарвоз баёнотлар ортида реал реструктуризация режаси (валюта хатарини ва активларни қайта баҳолаш) бўлмаса, ислоҳотлар юзаки бўлиб қолиши мумкин.
Sangzor.uz таҳлили: Келажак сценарийлари
Энг эҳтимолий сценарий: «Ўзбекфильм» давлат томонидан кредитлари қайта тартибга солинган (реструктуризация қилинган) ҳолда, хусусий ва хорижий инвесторлар учун очиқ бўлган миллий киноконцернга айлантирилади.
Энг яхши сценарий: Студия замон талабларига мослашиб, глобал стриминг платформалари (Netflix, HBO ва б.) учун лойиҳалар ишлаб чиқарадиган, кредитларини ўз даромадидан узадиган марказга айланади.
Энг хавфли сценарий: Кредит юки оғирлигича қолиб, активлар (ер ва бинолар) аукционларда сотилиб кетади ва студия амалда тарихий бренд сифатида йўқолади.
Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та асосий хулоса
«Ўзбекфильм»нинг 22,9 млн евро кредит ва 1 млрд сўмлик солиқ қарзи бор; активлари гаровда турибди.
Киностудия йилига камида 60 млрд сўмлик буюртма бажармаса, ўз харажатларини қоплай олмайди.
Эскича, бюрократик Республика кинематография комиссияси ва Бадиий кенгашлар бутунлай тугатилмоқда.
Киноижодкорларга эркинлик берилиб, фильм бюджетининг 30%и рекламага ажратилади, прокат даромадининг 50%и ижодий жамоага берилади.
«Ўзбекфильм»ни сақлаб қолишнинг ягона йўли — уни давлат қарамоғидаги муассасадан замонавий, рақобатбардош киноконцернга айлантиришдир.
Ҳакимжон Фозилов
