Ўзбекистон ҳукумати қўшни давлатлар билан ўзаро «борди-келди» тартибини тубдан соддалаштириш йўлида навбатдаги стратегик қадамни ташлади. 2028 йилга қадар минтақадаги камида учта давлат билан фуқароларнинг ID-карта орқали чегаралардан эркин ўтишини таъминлаш режалаштирилмоқда. Бу шунчаки навбатдаги бюрократик енгиллик эмас, балки йиллар давомида «ёпиқ қалъа» сифатида кўрилган минтақанинг иқтисодий трансформациясига уринишдир. Бироқ, қоғоздаги режалар ва амалдаги чегара деворлари ўртасидаги масофа ҳамон катталигича қолмоқда.
Янгиланган «Ўзбекистон–2030» стратегияси лойиҳасида Ташқи ишлар вазирлиги зиммасига жорий йил ва 2027 йилларда камида учта қўшни давлат билан ID-карталар бўйича келишувга эришиш вазифаси юклатилган. Бу ташаббус минтақавий савдо айланмасини 11 миллиард доллардан 15 миллиард долларга чиқариш мақсади билан чамбарчас боғлиқ. Савол туғилади: чегарадаги паспорт назоратини олиб ташлаш иқтисодий кўрсаткичларни ростдан ҳам кескин ошира оладими ёки тизим ичидаги бошқа «кўринмас тўсиқлар» ҳамон асосий тўхтатувчи куч бўлиб қолаверадими?
Тарихга назар ташласак, Марказий Осиё давлатлари мустақилликнинг дастлабки ўн йилликларида ўзаро изоляция сиёсатини танлаган эди. Миналанган ҳудудлар, тиканли симлар ва мураккаб виза тартиблари минтақани иқтисодий жиҳатдан қийин ҳолатга тушириб қўйди. Фақатгина 2023 йил сентябрь ойида Қирғизистон билан йўлга қўйилган ID-карта тизими бу «музлик даври» якунланиши мумкинлигидан илк дарак бўлди. Ўшанда фуқароларга хорижга чиқиш паспортисиз чегарадан ўтиш ва қўшни давлатда 30 кунгача визасиз бўлиш имкони берилди. Бу тажриба ўзини оқлади: чегара постларидаги одам оқими ва кичик савдо айланмаси сезиларли даражада ўсди.
Бироқ, бу модель бошқа қўшнилар билан қандай ишлайди? Масалан, Қозоғистон билан иқтисодий алоқалар анча юқори, лекин чегарадаги тирбандликлар ва техник муаммолар ҳамон тизимли характерда. Тожикистон ва Туркманистон билан муносабатларда эса хавфсизлик ва божхона назорати масалалари биринчи планга чиқади. ID-карта тизимига ўтиш учун нафақат сиёсий ирода, балки барча давлатларнинг ягона рақамли базага интеграциялашуви талаб этилади. Агар тизимлар ўзаро «гаплашмаса», ID-карта шунчаки пластик бўлаги бўлиб қолаверади.
Экспертларнинг фикрича, минтақавий интеграциянинг энг катта душмани — бу бюрократия ва эскича бошқарув тизими. Иқтисодчи таҳлилчилар Марказий Осиё давлатлари орасидаги товар айирбошлаш ҳажми пастлигини айнан чегаралардаги норасмий тўловлар ва сунъий кечиктиришлар билан боғлашади. ID-карта тизими инсон омилини камайтиришга хизмат қилиши керак, аммо божхона ва чегара хизматларидаги коррупцион занжирлар бу ислоҳотга ички қаршилик кўрсатиши эҳтимоли юқори.
Ҳозирги ҳолатда энг катта тўсиқ — техник ва ҳуқуқий базанинг номутаносиблигидир. Ўзбекистон ID-карталарининг техник параметрлари қўшни давлатларнинг чегара тизимларига тўлиқ мос келиши, маълумотлар алмашинуви тезкорлиги ва хавфсизлиги кафолатланиши шарт. Бундан ташқари, Туркманистон каби ёпиқроқ режимга эга давлатлар билан бундай келишувга эришиш яқин йилларда имконсиздек туюлади.
Шундай қилиб, 2028 йилгача белгиланган мақсад — минтақавий Шенгеннинг кичик кўринишини яратишдир. Бу стратегик жиҳатдан тўғри йўл, чунки 15 миллиард долларлик савдо айланмасига эришиш учун одамлар ва капитал эркин ҳаракатланиши шарт. Аммо асосий масала сақланиб қолади: биз фақат паспортларни ID-картага алмаштиряпмизми ёки чегаралардаги эскича фикрлаш ва сунъий тўсиқларни ҳам йўқ қила оламизми? Агар тизим ўзгармаса, чегарадан паспортсиз ўтиш шунчаки чегарадаги тирбандлик вақтини бир оз қисқартиришга хизмат қилади, холос, лекин иқтисодий инқилоб ясамайди.
