Марказий банкнинг сўнгги ҳисоботи Ўзбекистон иқтисодиётида «кутиш ва хавотир» даври бошланганини кўрсатмоқда: етти ойлик пасайишдан сўнг инфляцион кутилмалар яна юқорилай бошлади. Декабрь ойидаги кўрсаткичлар шуни англатадики, аҳоли ва тадбиркорлар ҳукуматнинг нархларни жиловлаш борасидаги ваъдаларига эмас, балки ёнилғи ва энергия бозоридаги реал қимматлашиш ҳамда валюта курсининг беқарорлигига қараб хулоса чиқармоқда. Иқтисодий субъектларнинг келажакка бўлган ишончи тизимли муаммолар — монополия ва ресурслар тақчиллиги сабаб эрозияга учрамоқда.

Барқарорлик иллюзияси ва реалликнинг қайтиши

Йилнинг биринчи ярмида инфляцион кутилмаларнинг пасайиши кўпроқ психологик омил ва мавсумий нарх тушиши билан боғлиқ эди. Бироқ, декабрь ойига келиб аҳолининг йиллик инфляция бўйича тахминлари 11,5 фоиз даражасида қотиб қолди, тадбиркорларники эса 11,1 фоизгача кўтарилди. Бу рақамлар шунчаки статистика эмас, балки бозор иштирокчиларининг «эртага ҳамма нарса қимматроқ бўлади» деган қатъий ишончидир.

Бу ердаги энг катта зиддият шундаки, Марказий банк пул-кредит сиёсатини қаттиқлаштириш орқали инфляцияни жиловлашга уринса-да, фискал ва таркибий муаммолар бу кучларни йўққа чиқармоқда. Энергия ресурсларига бўлган нархларнинг эркинлаштирилиши ёки тарифларнинг ошиши тизимда занжирли реакцияни келтириб чиқарди.

Энергетика ва транспорт: Харажатларнинг «двигатели»

Сўровнома иштирокчиларини энг кўп ташвишга солаётган омил — ёқилғи ва энергия нархлари. Бу тизимли боғлиқлик: ёқилғи қимматлашиши транспорт харажатларини оширади, транспорт харажатлари эса расталардаги озиқ-овқатдан тортиб, қурилиш материалларигача бўлган барча маҳсулотлар таннархига ўтиради.

Тадбиркорлар орасида қурилиш соҳаси вакилларининг энг юқори хавотирда экани бежиз эмас. Қурилиш — логистика, энергия ва хом ашё нархига энг таъсирчан тармоқ. Агар энергия секторида шаффофлик ва рақобат таъминланмас экан, нархларнинг «сунъий оширилиши» бўйича гумонлар сақланиб қолаверади. Давлат монополияси сақланиб қолган соҳаларда нарх шаклланиши бозор қонунларига эмас, балки маъмурий қарорларга боғлиқ бўлиб қолаётгани иқтисодий ноаниқликни туғдирмоқда.

Психологик ва ижтимоий табақаланиш

Инфляцион кутилмаларнинг ижтимоий қатламлар кесимидаги таҳлили мамлакатдаги даромадлар тенгсизлиги ва ижтимоий ҳимоя заифлигини кўрсатади. Энг юқори хавотир пенсионерлар томонидан билдирилган. Бу табиий: даромади қатъий белгиланган ва истеъмол савати асосан озиқ-овқат ҳамда дори-дармондан иборат бўлган қатлам инфляция зарбасини биринчи бўлиб ҳис қилади.

Ҳудудлар кесимида Тошкент шаҳрининг энг юқори кўрсаткични қайд этгани пойтахтдаги истеъмол талабининг юқорилиги ва ижарадан тортиб хизмат кўрсатишгача бўлган нархларнинг тез ўзгарувчанлиги билан изоҳланади. Самарқанд ва Андижондаги нисбатан паст кутилмалар эса маҳаллий ишлаб чиқариш ва ички бозорнинг бироз барқарорлиги билан боғлиқ бўлиши мумкин, бироқ бу умумий тренддан мустасно эмас.

Эксперт нигоҳи: Тизимдаги узилишлар

Мустақил иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрича, Марказий банкнинг инфляцион кутилмалар бўйича ҳисоботи ҳукумат учун жиддий сигнал бўлиши керак. Муаммо фақат пул массасини назорат қилишда эмас, балки таклиф шокларидадир. Валюта курсининг ўзгаришига бўлган хавотирнинг ортиши эса ташқи савдо дефицити ва импортга қарамликнинг ҳали ҳам юқори эканидан далолат беради.

Иқтисодиётда «монополия хавотири» сақланиб қолаётгани эса бозорда эркин рақобат механизмлари тўлиқ ишламаётганини англатади. Истеъмолчи нарх ошишини иқтисодий омил эмас, балки кимнингдир манфаати деб қабул қилса, бу иқтисодий ислоҳотларга бўлган ижтимоий ишончни сўндиради.

Хулоса: Саволлар очиқ қолмоқда

Инфляцион кутилмаларнинг жиловланмаслиги келгусида реал инфляциянинг янада тезлашишига олиб келиши мумкин. Агар аҳоли ва тадбиркорлар нарх ошади деб кутса, улар бугунги харажатларини кўпайтиради ёки маҳсулот нархини олдиндан оширади. Бу эса «ўзини-ўзи амалга оширувчи башорат» механизмини ишга туширади.

Ҳукумат энергия бозорини ислоҳ қилишда шаффофликни таъминлай оладими? Валюта бозоридаги тебранишлар реал секторга таъсирини камайтиришнинг қандай дастаклари бор? Декабрь ойидаги «хавотирли сигнал» шуни кўрсатдики, фақат рақамлар билан ҳисобот бериш вақти ўтди, энди тизимли ва таркибий ўзгаришларнинг натижаси керак. Акс ҳолда, инфляция шунчаки статистик кўрсаткич эмас, балки ижтимоий барқарорликка таҳдид солувчи омилга айланади.