2025 йил давомида Ўзбекистонда 248 нафар инсон ўз иш жойидан уйига қайтиб келмади. Давлат меҳнат инспекциясининг сўнгги ҳисоботи шуни кўрсатмоқдаки, мамлакатда меҳнат хавфсизлиги тизими иқтисодий ўсиш суръатларига мутлақо мос келмаяпти. 849 та бахтсиз ҳодисанинг катта қисми айнан қурилиш майдонларида содир бўлгани — бу шунчаки статистика эмас, балки инсон ҳаёти эвазига келаётган «тараққиёт»нинг аччиқ баҳосидир. Тизимли назоратнинг заифлиги ва хавфсизлик техникасига харажат эмас, балки ортиқча чиқим сифатида қараш маданияти соҳани «миналаштирилган майдон»га айлантириб бўлди.
Қурилиш — ўлим энг кўп қайд этилган соҳа
Ўзбекистонда сўнгги йиллардаги қурилиш буми хавфсизлик чораларини иккинчи планга суриб қўйди. 2025 йилги рақамлар буни тасдиқлайди: жами бахтсиз ҳодисаларнинг 234 таси ёки қарийб 28 фоизи айнан шу соҳага тўғри келган.
Бу вазиятнинг тарихий илдизи «тезроқ ва арзонроқ» қуриш тамойилига бориб тақалади. Пудратчи ташкилотлар фойдани максималлаштириш йўлида ишчиларни ҳимоя воситалари билан таъминлашни пайсалга солади, юқори қаватлардаги хавфсизлик тўсиқлари эса кўпинча номигагина ўрнатилади. 961 нафар жабрланган фуқаронинг аксарияти ёш, меҳнатга лаёқатли қатлам экани жамият учун катта ижтимоий йўқотишдир.
Тизимли инқироз: Жарималар ҳаётни қутқара оладими?
Ҳисобот даврида 432 нафар мансабдор шахсга жиноий иш қўзғатилгани ва юзлаб шахслар маъмурий жавобгарликка тортилгани жазо муқаррарлигидан далолат беради. Бироқ, бу чоралар «пост-фактум», яъни фожиа юз берганидан кейин кўриляпти.
Муаммонинг илдизи бир нечта омилларда:
Ички назоратнинг йўқлиги: Кўпгина корхоналарда меҳнат муҳофазаси бўйича мутахассис лавозими шунчаки расмиятчилик учун сақланади.
Малакасиз ишчи кучи: Қурилиш ва саноатга жалб қилинаётган ишчиларнинг катта қисми қисқа муддатли инструктаждан ўтмайди ёки бу жараёнга юзаки ёндашилади.
Лойиҳалардаги суръат: Белгиланган муддатларга улгуриш мақсадида тунги сменаларда ва оғир об-ҳаво шароитларида ишлаш меъёрга айланган.
Ҳудудий тенгсизлик: Тошкент марказдаги хавф
Тошкент шаҳри 153 та ҳодиса билан антирекордчига айланди. Бу табиий, чунки асосий капитал ва инвестициялар пойтахтга йўналтирилган. Аммо Хоразм ва Сурхондарёдаги кўрсаткичларнинг (16 тадан) пастлиги фақатгина «ижобий натижа» эмас, балки ушбу ҳудудлардаги йирик саноат объектларининг камлиги ёки бахтсиз ҳодисаларни яшириш ҳолатлари борлиги ҳақида ҳам шубҳа уйғотади.
Экспертларнинг таъкидлашича, Давлат меҳнат инспекциясининг инспекторлари сони ва уларнинг ваколатлари минглаб қурилиш объектларини қамраб олиш учун етарли эмас. "Бизда текширишдан олдин тадбиркорни огоҳлантириш тизими коррупцион хавфларни ва хатоларни вақтинчалик «ёпиш» имконини беради", — дейди ҳуқуқшунос Саидали Мухторалиев.
Хизмат ва масъулият: Ечим қаерда?
Ҳозирги ҳолатда энг катта тўсиқ — бу иш берувчининг жавобгарлигини суғурталаш ва меҳнат муҳофазасига тикилган пулнинг иқтисодий самарадорлигини тушунмаслигидир. Иш жойида ҳалок бўлган 248 киши учун тўланадиган товон пули ва суд харажатлари, замонавий хавфсизлик тизимини ўрнатишдан қимматроққа тушадиган механизм яратилмас экан, вазият ўзгармайди.
Яна бир муаммо — касаба уюшмаларининг заифлиги. Ишчи ўз ҳаёти хавф остида эканини билиб, ишни тўхтатишга ва ўз ҳуқуқини талаб қилишга қўрқади.
Хулоса ўрнида
2025 йилги рақамлар Ўзбекистон меҳнат бозори учун жиддий сигналдир. Биз баланд бинолар ва иқтисодий кўрсаткичлар билан мақтанганимиз билан, уларнинг ортидаги инсон фожиалари тизимни ичдан емириб бораверади. 2026 йилда бу рақамлар камаядими ёки янги «рекордлар»ни кутамизми? Бу саволнинг жавоби нафақат вазирлик ҳисоботларига, балки ҳар бир қурилиш майдони ва корхонадаги реал ислоҳотга боғлиқ.
