Ўзбекистон иқтисодиёти сўнгги йиллардаги энг кутилмаган молиявий парадоксга дуч келди: йиллар давомида фақат қадрсизланишига ўрганилган миллий валюта — сўм, 2025 йилда нафақат барқарорлашди, балки сезиларли даражада мустаҳкамланди. Бироқ бу «муваффақият» ортида Марказий банкнинг бозорни тўлиқ эркинлаштириш йўлидаги хавотирли ва мураккаб қадамлари ётибди. Эндиги асосий савол шунда: сўмнинг сузиши ҳақиқатдан ҳам эркинми ёки регулятор «нейтраллик» ниқоби остида бозорни жиловлаб турибдими? Иқтисодий агентлар учун эса энг катта синов — валютанинг икки томонлама тебранишига кўникиш бўлмоқда.
Бозорни «қўл билан бошқариш»дан воз кечиш
Ўзбекистон валюта бозори 2017 йилгача бўлган даврда «қора бозор» ва расмий курс ўртасидаги улкан тафовут гирдобида эди. Ўша пайтдаги маъмурий буйруқбозлик тизими иқтисодиётни сунъий равишда бўғиб келган. 2017 йилги девальвация ва курсларнинг бирлаштирилиши фақат айсбергнинг учи эди. Тизимли ислоҳотларнинг 2025 йилга келиб тақалган нуқтаси — Марказий банкнинг «нарх белгиловчи» (price setter) ролидан воз кечиб, «нархни қабул қилувчи» (price taker) мақомига ўтиши бўлди.
Бу шуни англатадики, регулятор энди доллар нархини эрталабдан белгилаб бермайди. Буни банклар ва талаб-таклиф қилади. Аммо тизимдаги эски инерция ҳамон сезилади. Илгари тадбиркорлар доллар фақат қимматлашини биларди ва буни олдиндан ўз маҳсулоти таннархига «захира» сифатида қўшиб қўярди. Бугунги кунда эса сўмнинг 6,8 фоизга мустаҳкамланиши кўплаб экспортёрлар ва бизнес вакилларини эсанкиратиб қўйди.
2025 йил: Икки томонлама ҳаракат ва тебранишлар шоки
2025 йилнинг апрель ойи Ўзбекистон молия тарихида бурилиш нуқтаси бўлди. Илк бор валюта курсининг икки томонлама ҳаракати — ҳам пастга, ҳам юқорига силжиши кузатилди. Марказий банк раиси ўринбосари Нодирбек Очилов таъкидлаганидек, кунлик тебранишлар (волатиллик) 0,1 фоиздан 0,4 фоизгача ошди.
Бу рақамлар шунчаки статистика эмас. Бу — иқтисодий агентлар учун психотерапия. Агар илгари курс барқарор девальвация бўлган бўлса, энди бозорнинг «меъёрлари» пайдо бўлди. Валютанинг мустаҳкамланиши импорт инфляциясини 5,8 фоизгача жиловлашга ёрдам берди, аммо экспортёрлар учун рақобатбардошлик масаласини кун тартибига чиқарди.
Интервенциялар ва «нейтраллик» ниқоби
Марказий банк бозорга аралашмаётганини таъкидласа-да, танқидий қарашлар ҳамон мавжуд. Регулятор олтиннинг ягона харидори бўлиб қолаётгани сабабли, бозорга истаса-истамаса ликвидлик чиқаради. Бу ерда «нейтраллик тамойили» дегани — МБ фақат сотиб олган олтини миқдоридагина валюта сотади, деганидир.
Бироқ, бозор иштирокчиларининг улушига эътибор берсак, давлатнинг (МБ ва Молия вазирлиги) бозордаги ҳиссаси 2023 йилдаги 34 фоиздан 23-24 фоизга тушган. Бу ижобий тенденция, лекин бозор ҳали ҳам тўлиқ хусусий сектор ихтиёрида эмас. Юридик шахсларнинг операциялари ЯИМнинг 83 фоизига етгани бозорнинг «чуқурлашганини» кўрсатса-да, тизимли хавфлар ҳамон сақланиб қолмоқда.
Муаммо нимада?
Асосий муаммо — инфратузилманинг ҳали ҳам етарли даражада ривожланмаганида. Ҳақиқий эркин сузувчи курс учун «хеджирлаш» воситалари (фьючерс, форвард, опцион) керак. Тадбиркор курснинг эртага қандай бўлишини билмаса, у ўз рискини суғурталай олиши лозим. Ҳозирча Ўзбекистонда бу воситалар фақат қоғозда ёки бошланғич босқичда.
Экспертларнинг фикрича, сўмнинг ҳозирги мустаҳкамланиши фақат иқтисодий омиллар (экспорт ўсиши, пул ўтказмалари) натижаси эмас, балки маълум маънода «мувозанатлашиш» жараёнидир. Сўм йиллар давомида ҳаддан ташқари қадрсизланган бўлиши мумкин ва ҳозир бозор ўзининг реал қийматини қидиряпти.
Иқтисодий эффект ва келажакдаги хатарлар
Мустаҳкам сўм давлат учун ташқи қарзга хизмат кўрсатиш харажатларини 5 фоизга қисқартирди. Бу бюджет учун енгиллик. Аҳоли учун эса бу — инфляцион кутилмаларнинг пасайиши. Одамлар энди қўлига тушган илк сўмни долларга айлантиришга шошилмаяпти, чунки доллар арзонлаши мумкинлигини кўрди.
Аммо бу ҳолат вақтинчалик бўлиши мумкин. Агар ташқи бозорларда хомашё нархи тушса ёки асосий савдо ҳамкорларимиз валюталари девальвация бўлса, сўмга босим қайтади. Марказий банк бундай ҳолатда «амортизатор» вазифасини бажаришга ваъда бермоқда, лекин бу ваъда амалда қанчалик ишлашини фақат навбатдаги инқироз кўрсатади.
Хулоса ўрнида
Ўзбекистон валюта бозори «сунъий нафас бериш» босқичидан чиқиб, мустақил нафас олишга ҳаракат қилмоқда. Сўмнинг эркин сузиши — бу шунчаки техник жараён эмас, бу давлатнинг иқтисодиёт устидан назоратни бозорга топширишга бўлган сиёсий иродаси синовидир. Ҳозирча тизим «икки томонлама тебраниш»га мослашяпти, аммо ҳақиқий эркинликдан қўрқмаслик ва рискларни бошқара оладиган молиявий воситаларнинг мавжудлиги билан ўлчанади.
Сўм мустаҳкамланди, лекин бу ҳали ғалаба эмас. Бу — шунчаки янги иқтисодий реалликнинг бошланиши. Тез орада бозор яна тебраниши мумкин ва ўшанда биз регуляторнинг «нейтраллик» ваъдасига қанчалик содиқлигини яққол кўрамиз.
