Сўнгги йилларда Ўзбекистон жанубида, хусусан Сурхондарё вилоятида нафас йўллари касалликлари билан мурожаат қилаётган беморлар сони сезиларли даражада ошди. Маҳаллий шифокорлар бу ҳолатни иқлим ўзгариши, чанг бўронларининг кўпайиши, қурғоқчилик ва экологик мувозанатнинг бузилиши билан боғламоқда. Аҳоли эса кундалик ҳаётда чангли ҳаводан қочиб бўлмаслигини, бу эса соғлиқ учун тобора жиддий хавф туғдираётганини айтади.

Бундай шароитда ҳар қандай соғлом одам ҳам ўзини ноқулай ҳис қилади, нафас олишга қийналади. Кўпчилик фақат заҳарли газлардан ҳимояланиш керак деб ўйлайди, лекин чанг ҳам зарари жиҳатдан улардан қолишмайди. Чанг инсон организмида тўпланиш хусусиятига эга, нафас олиш ва қон айланиш тизимида жиддий муаммолар келтириб чиқаради.

Чангнинг зарари энг аввало унинг дисперслигига, я'ни чанг зарраларининг ўлчамларига ҳамда нафас олиш ҳудудидаги консентратсиясига боғлиқ. Инсон учун энг зарарли чанглар қаторида кварц ёки асбест чангларини санаб ўтиш мумкин. Ундан кейин эса кўмир чанги туради. Лекин туридан қат'и назар чанглар ўпканинг пневмокониоз, чанг бронхити каби касалликларини қўзғатиши мумкин.

Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти томонидан қуйидаги даражадаги чанг ме'ёрий этиб белгиланган:

• 10 мкм ва ундан кичик зарралар учун – 0,05 мг/м3;
• 2,5 мкм ва ундан кичик зарралар учун – 0,085-0,01 мг/м3.

«Ўзгидромет»нинг маълум қилишича, 4 ноябр кунги бўрон вақтида атмосферадаги чанг миқдори меъёридан 5 баробарга ошган.

Чанг болаларга ҳам жиддий зарар етказади. Уларнинг нозик ўпкалари, кўзларининг шиллиқ қаватлари ташқи омилларга жуда та'сирчан бўлади. Чанг бўронлари айниқса аллергик касалликлари, хусусан бронхиал астмаси бор беморлар учун хавфли. Бундай беморлар шундоқ ҳам нафас қисилишидан азият чекадилар, бу каби бўронлар эса уларни янада мушкул вазиятга туширади.

Юқори нафас йўлларининг мавсумий касалликларидан азият чекаётганлар айниқса чанг та'сирига тушиб қолишдан эҳтиёт бўлишлари лозим.

Чекувчилар ҳам бундай пайтда жиддий синовдан ўтадилар. Ўпканинг катта қисмини тамаки заҳари билан ишдан чиқариб бўлганлар учун қолган соғ қисмлар нафас олиш ҳажмини етарлича та'минлолмай қолиши мумкин. Экологик муаммоларнинг жиддий хабарчиси бўлган чанг бўронлари микропластик сун'ий полимерлар ёки пластик чангини ташиб келиб, организмга жойлаб кетиши ҳеч гап эмас.

Қандай ҳимояланиш мумкин?

4 ноябр куни Ўзбекистонда кузатилгандек ҳолат бўлса амалда ҳеч қандай ҳимоя усули тўлақонли самара бермайди. Лекин зарарнинг та'сир кучини камайтиришга уриниб кўриш мумкин. Деразаларни зичлаб ёпинг, зарурат бўлмаса, ташқарига чиқманг. Юзаларни ҳўл латта билан артиб туринг, имкон бўлса, хонага идишларда сув қўйинг. Кўпроқ суюқлик, хусусан, кўк чой ичинг, ёғли овқатларни чекланг, чекишдан ҳеч бўлмаса шундай пайтларда тийилиб туринг.

Лаклар, дезодорантлар, спрей ва ҳавони тозаловчилардан фойдаланманг. Чунки улар шундоқ ҳам кам тоза ҳаво ҳажмига салбий та'сир қилиши мумкин. Энг муҳими, деярли унутиб қўйган энг самарали восита – тиббий ниқобларни қайта тақинг. Имкон қадар сун'ий матолардан қочиб, табиий докадан фойдаланишга ҳаракат қилинг. Нафас қисилиши жиддийлашса, шифокорга мурожаат қилинг.

Термиз шаҳридаги кўп тармоқли шифохонада фаолият юритаётган пулмонолог шифокор Дилшод Р.нинг айтишича, охирги 3–4 йил ичида бронхит, бронхиал астма ва сурункали обструктив ўпка касаллиги (СЎОКК) билан мурожаат қилувчилар кескин ошган.

“Авваллари асосан қиш фаслида мурожаатлар кўп бўларди. Ҳозир эса баҳор ва ёз ойларида ҳам нафас қисиши, йўтал, аллергик реакциялар билан келаётган беморлар сони жуда кўп. Айниқса, чангли шамоллар бўлган кунлардан кейин шифохонамиз тўлиб кетади,” — дейди шифокор.

Унинг сўзларига кўра, айниқса болалар ва ёши катта беморлар хавф гуруҳида. Баъзи ҳолларда шифокорлар беморларга дори-дармон билан бирга, имкон қадар кўчага кам чиқишни тавсия қилишга мажбур. Аммо қишлоқ жойларда яшовчилар учун бу деярли имконсиз.

Шеробод туманининг чекка қишлоғида яшовчи 52 ёшли Собир Каримов деҳқончилик билан шуғулланади. У бир неча йилдан бери доимий йўтал ва нафас етишмаслигидан шикоят қилади.

“Баҳорда шамол кўтарилса, кўзимизга ҳам, оғзимизга ҳам чанг тўлиб кетади. Ниқоб тақиб юришга ҳамма ҳам ўрганмаган. Далада ишламасак бўлмайди, аммо шу чанг соғлиғимизни аста-секин емиряпти,” — дейди у.

Каримовнинг айтишича, қишлоқда ўпка ва аллергик касалликлардан азият чекаётганлар кўпайган, аммо кўпчилик шифокорга боришга имкон топа олмайди ёки касалликни жиддий қабул қилмайди.

Мутахассислар Сурхондарёда чанг бўронларининг кўпайишини бир неча омиллар билан изоҳлайди: сув танқислиги, суғорилмай қолган ерлар, чўлланиш жараёни ва минтақадаги йирик трансчегаравий сув лойиҳалари оқибатида тупроқ намлигининг камайиши.

Вилоят гидрометеорология хизмати маълумотларига кўра, сўнгги ўн йил ичида чангли кунлар сони ошган. Бу ҳолат ҳаводаги майда заррачалар (ПМ2.5 ва ПМ10) миқдорининг ортишига олиб келмоқда, бу эса тўғридан-тўғри нафас йўллари касалликлари хавфини кучайтиради.

Доимий равишда чангли муҳитда ишлаётган тиббиёт ходимлари ҳам соғлиқ билан боғлиқ муаммоларга дуч келмоқда. Термиздаги шифохоналардан бирида ишловчи ҳамшира Гулноза Собировнанинг айтишича, кўплаб тиббиёт ходимларида аллергия ва сурункали ринит белгилари пайдо бўлган.

“Биз беморларни даволаймиз, лекин ўзимиз ҳам шу муҳитда нафас оляпмиз. Ҳаво тозалагичлар етарли эмас, ниқоблар эса фақат қисқа муддатга ёрдам беради,” — дейди у.

Мутахассислар нафас йўллари касалликларининг кўпайишини фақат тиббий муаммо сифатида эмас, балки экологик ва ижтимоий муаммо сифатида кўриш лозимлигини таъкидлайди. Ҳаво сифатини яхшилаш, яшил ҳудудларни кўпайтириш, сув ресурсларини оқилона бошқариш ва аҳолининг экологик хабардорлигини ошириш — муаммони юмшатишнинг асосий йўллари сифатида кўрилмоқда.

Шифокорлар эса аҳолига чангли кунларда имкон қадар ташқарига чиқмаслик, ҳимоя ниқобларидан фойдаланиш ва касаллик аломатлари пайдо бўлиши билан мутахассисга мурожаат қилишни тавсия этмоқда. Аммо мавжуд шароитда бу чоралар етарлими — савол очиқ қолмоқда.

Сурхондарёда чангли шамоллар фақат табиат ҳодисаси эмас, балки минглаб одамларнинг соғлиғига таъсир қилаётган кундалик муаммога айланиб улгурган. Бу муаммо эса тезкор ва комплекс ечимларни талаб қилмоқда.

Аброр Курбонмуратов