Ўзбекистон металлургия саноати 2025 йилнинг 11 ойида 206,9 триллион сўмлик натижа билан янги босқичга чиқди, бироқ рақамлар ортидаги ҳудудий номутаносиблик соҳанинг «оғриқли нуқтаси» бўлиб қолмоқда. Мамлакат металлургиясининг қарийб 96 фоизи фақатгина учта ҳудуд — Навоий, Тошкент вилоятлари ва Тошкент шаҳри ҳиссасига тўғри келади. Жиззах вилоятининг 300,2 миллиард сўмлик кўрсаткичи эса республика умумий ҳажмининг атиги 0,14 фоизини ташкил этади. Бу тизимли зиддият шуни кўрсатадики, металлургия ҳали ҳам бир нечта гигант корхоналарга боғланиб қолган ва Жиззах каби ривожланаётган ҳудудларда тармоқни диверсификация қилиш жараёни ўта секин кечмоқда.
Навоий ва Тошкент соясидаги Жиззах: Статистик тафовут таҳлили
Статистика қўмитасининг рақамлари ҳудудлараро кескин фарқни очиқ намоён этади. Навоий вилояти 118,8 триллион сўм билан мутлақ етакчи бўлса, Тошкент вилояти 57,6 триллион сўмлик маҳсулот ишлаб чиқарган. Бу икки ҳудуд соҳанинг асосий суяги ҳисобланади. Жиззах вилоятида эса кўрсаткич триллионлар эмас, миллиардлар билан ўлчанмоқда.
Жиззахда металлургия саноатининг 300 миллиард сўмдан ошиши вилоят учун ижобий динамика бўлиши мумкин, аммо буни республика масштабидаги «ривожланиш» деб аташ қийин. Аслида, Жиззахнинг имкониятлари бундан анча юқори. Вилоятда мавжуд бўлган конлар ва хомашё базаси ҳалигача чуқур қайта ишлаш занжирига қўшилгани йўқ. Ишлаб чиқариш ҳажмининг 1,5 фоизга ўсиши эса соҳанинг ривожланиши эмас, балки инфляция ва жаҳон бозоридаги металл нархларининг ўзгариши натижаси бўлиши ҳам эҳтимолдан холи эмас.
Тизимли муаммолар: Хомашё бор, технологиячи?
Жиззах вилояти металлургиясининг секин ривожланиши ортида бир нечта тизимли омиллар ётибди. Тарихан Жиззах аграр ҳудуд сифатида шаклланган ва саноат инфратузилмаси яқин ўн йилликдагина фаол қурила бошланди. Бироқ металлургия — бу катта энергия ва сув ресурсларини талаб қилувчи соҳа.
Энергетика тақчиллиги: Металл эритиш печлари учун зарур бўлган барқарор электр таъминоти масаласи ҳалигача тўлиқ ҳал этилмаган.
Логистика харажатлари: Хомашёни Навоий ёки Олмалиқдан олиб келиб қайта ишлаш якуний маҳсулот таннархини ошириб юборади.
Ихтисослашувнинг йўқлиги: Жиззах корхоналари асосан қурилиш учун зарур бўлган оддий металл буюмлар ишлаб чиқаришга мослашган. Юқори технологияли қотишмалар ёки тайёр бутловчи қисмлар ишлаб чиқариш ҳали ўзлаштирилмаган.
Эксперт фикри ва тармоқ истиқболи
Иқтисодий таҳлилчиларнинг фикрига кўра, Жиззахда металлургияни ривожлантириш учун «кичик ва ўрта бизнес» модели самара бермайди. Бу соҳада йирик инвестициявий лойиҳалар ва давлатнинг стратегик қўллови зарур.
«Металлургия фақат темир эритиш эмас. Бу — юқори қўшимча қиймат яратадиган занжирдир. Жиззахда 300 миллиардлик кўрсаткични триллионларга чиқариш учун вилоятда металл конструкциялари ва машинасозлик учун бутловчи қисмлар тайёрлайдиган кластерлар ташкил этиш керак. Ҳозирча биз фақатгина энг қуйи бўғинда — хомашёни бирламчи қайта ишлаш даражасида турибмиз», — дейди саноат соҳаси мутахассислари.
Тўсиқлар: Нега Жиззах «сакраш» қилолмаяпти?
Бугунги кунда Жиззах металлургиясининг асосий тўсиғи — инновацион ёндашувнинг етишмаслигида. Вилоятдаги кўплаб корхоналар эскирган, энергия сарфи юқори бўлган печлардан фойдаланади. Бу эса ишлаб чиқариш ҳажми ошгани билан, фойда маржасининг паст бўлишига олиб келади.
Шунингдек, кадрлар тайёрлаш тизими ҳам саноатнинг ўсиш суръатидан ортда қолмоқда. Металлург муҳандислар ва юқори тоифали пайвандловчилар тақчиллиги сабабли, замонавий хорижий технологияларни маҳаллийлаштириш қийин кечмоқда. 300 миллиард сўм — бу вилоят саноатининг фаоллиги белгиси, аммо тизимли ютуқ эмас.
Хулоса: Очиқ қолган саволлар
Ўзбекистон металлургияси 206 триллион сўмлик маррани эгаллаган бўлса-да, Жиззах каби ҳудудларнинг ушбу «пирог»даги улуши жуда кичик. 2026 йилга бориб Жиззах металлургияси фақатгина ички қурилиш эҳтиёжларини қондирувчи ёрдамчи тармоқ бўлиб қоладими ёки мустақил экспортёр ҳудудга айланадими?
Рақамлар ўсиши қувонарли, бироқ металлургияда сифат миқдордан муҳимроқ. Агар технологик янгиланиш ва кадрлар салоҳиятига эътибор қаратилмаса, Жиззахнинг 300 миллиард сўмлик кўрсаткичи яқин йилларда турғунликка юз тутиши мумкин.
