2026 йилдан бошлаб Ўзбекистондаги якка тартибдаги тадбиркорлар (ЯТТ) ва ўзини ўзи банд қилган шахслар учун янги давр бошланди: энди махсус QR-кодсиз фаолият юритиш қатъиян тақиқланади. Мазкур талабнинг бажарилмаслиги касса аппарати йўқлигига тенглаштирилиб, 5 миллион сўм миқдорида жарима солишга асос бўлади. Бироқ соҳадаги асосий зиддият шундаки, қонун иштиёқ билан ижро этилмоқда, лекин тадбиркорларга танлов имконияти берилмаяпти. Бугунги кунда ушбу кодни тақдим эта оладиган ягона платформа борлиги бозорда сунъий монополия ва «ихтиёрий-мажбурий» хизматлар борасида ҳақли саволларни уйғотмоқда.
Президентнинг 2024 йил 12 августдаги қарори билан тасдиқланган бу ислоҳот аслида бизнесни расмийлаштиришни соддалаштириш ва солиқ маъмурчилигини шаффофлаштиришни кўзда тутган эди. Тарихий назар билан қараганда, ЯТТ ва ўзини ўзи банд қилганлар учун 2030 йилгача амал қилувчи махсус ҳуқуқий режим яратилиши ижобий қадам сифатида баҳоланди. Солиқ ставкаларининг 4 фоиздан 1 фоизга туширилиши, электрон рақамли имзосиз (ЭРИ) фаолият юритиш имконияти ва банк ҳисобварағи ўрнига электрон ҳамёнлардан фойдаланиш тадбиркорларнинг харажатларини камайтириши керак эди. Аммо амалиётда жараён техник чекловлар ва «бир томонлама» ечимлар билан тўқнаш келди.
Тизимли муаммо шундаки, Солиқ қўмитаси махсус QR-коддан фойдаланишни мажбурий қилиб қўйди, лекин бу кодни генерация қила оладиган платформалар бозорини шакллантира олмади. Ҳозирда фақатгина «Paynet» иловаси таркибидаги «Xolis» хизмати ушбу талабга жавоб беради. Натижада, давлат томонидан берилган имтиёзлардан фойдаланиш учун тадбиркор истаса-истамаса битта хусусий компания хизматига боғланиб қолмоқда. Солиқ қўмитаси «Xolis»дан фойдаланиш ихтиёрий эканини айтса-да, QR-коднинг йўқлиги учун 5 миллион сўм жарима белгилангани тадбиркорни танловсиз қолдиради. Бу ерда «иштиёқ билан тартибга солиш» принципи рақобат принципидан устун келаётгани кўринмоқда.
Экспертларнинг фикрича, бундай ёндашув кичик бизнес вакиллари учун қўшимча харажатларни келтириб чиқаради. Масалан, тизим ичида пул ўтказмалари бепул бўлса-да, пулларни банк картасига чиқариб олиш учун 0,9 фоиздан 1 фоизгача комиссия тўланади. Бундан ташқари, тизимда пулларни қайтариш функциясининг йўқлиги ва корпоратив карталар билан ишлашдаги чекловлар тадбиркорлик фаолиятининг мосланувчанлигига зарба беради. Мутахассисларнинг таъкидлашича, рақамли платформаларнинг кўпаймаслиги хизмат кўрсатиш сифатининг пасайишига ва комиссия нархларининг баландлигича қолишига сабаб бўлади.
Ҳозирги ҳолатда энг катта тўсиқ — ахборотнинг етарли эмаслиги ва техник инфратузилманинг бир нуқтага боғланганидир. Кўплаб ЯТТлар ўзларида анъанавий назорат-касса аппарати бўлса ҳам, барибир QR-код олишга мажбур эканликларини тушунишмаяпти. Бу эса икки томонлама ҳисобот юритиш ва ортиқча бюрократияни келтириб чиқармоқда. Такси ҳайдовчилари ва курьерлар учун истиснолар белгилангани яхши, лекин хизмат кўрсатиш ва савдо соҳасидаги минглаб бошқа субъектлар учун «рақамли мажбурият» оғир юк бўлиб тушиши мумкин.
Хулоса ўрнида айтиш жоизки, рақамлаштириш жараёни тадбиркорни жазолаш ва жаримага тортиш устига эмас, балки қулайлик ва эркин танлов устига қурилиши лозим. 168 триллион сўмдан ошган транспорт хизматлари ёки триллионлаб чакана савдо айланмаси ортида турган ЯТТлар учун 5 миллион сўмлик жарима катта зарбадир. Савол очиқлигича қолмоқда: давлат тизимни ҳақиқатан ҳам енгиллаштирмоқчими ёки хусусий платформалар учун мажбурий мижозлар базасини яратиб бермоқчими?
