Ўзбекистонлик фойдаланувчиларнинг қизиқишлари кескин трансформация даврини бошдан кечирмоқда: анъанавий қидирув сўровлари ўрнини юқори технологияларга асосланган воситалар эгалламоқда. Тақдим этилган маълумотлар таҳлили шуни кўрсатадики, жамиятнинг рақамли саводхонлиги икки қутбга бўлинган. Бир томондан, DeepSeek ва ChatGPT каби сунъий интеллект (СИ) воситаларига бўлган қизиқишнинг 2750 фоиздан юқори ўсиши кузатилса, иккинчи томондан, миллий рақамли тизимлар (e-maktab, dmed) фойдаланувчилар учун ҳамон тушунарсиз ва мураккаб бўлиб қолмоқда. Тизимли муаммо шундаки, маҳаллий рақамли хизматлар аҳолининг технологик ўсиш суръатига мос келмаяпти, бу эса глобал платформаларга қарамликни оширмоқда.
Тарихий фон ва технологик сакраш
Бундан атиги икки-уч йил аввал Ўзбекистон интернет сегменти асосан кўнгилочар контент ва ижтимоий тармоқлар (Instagram, Telegram) атрофида айланган бўлса, 2025-2026 йиллар чегарасида вазият ўзгарди. Google қидирув статистикаси фойдаланувчилар энди интернетни шунчаки вақт ўтказиш эмас, балки муаммоларни ҳал қилиш ва маълумотларни қайта ишлаш қуроли сифатида кўра бошлаганини тасдиқламоқда. Масалан, YouTube ҳамон етакчиликни сақлаб қолган бўлса-да (86 фоиз қизиқиш), СИ тизимларига бўлган талабнинг бир йил ичида минглаб фоизга ўсиши — бу рақамли инқилобнинг яққол белгисидир.
Тизимли таҳлил: Нега миллий лойиҳалар оқсамоқда?
Қидирув сўровларидаги "dmed" (1950 фоиз ўсиш) ва "e-maktab" (60 фоиз ўсиш) каби атамаларнинг пайдо бўлиши давлат хизматларини рақамлаштириш жараёни давом этаётганидан дарак беради. Бироқ, ушбу сўровларнинг аксарияти "кириш", "рўйхатдан ўтиш" ёки техник муаммолар билан боғлиқ. Бу тизимларнинг интерфейси фойдаланувчи учун қулай эмаслигини ва техник қўллаб-қувватлаш заифлигини кўрсатади.
Инсон омили ва бошқарувдаги хатолар шундаки, бизда рақамли хизматлар "юқоридан пастга" тамойили асосида мажбурий жорий этилади. Фойдаланувчи эҳтиёжи эмас, балки ҳисобот учун қилинган тизимлар халқни қийнаб қўймоқда. Бунинг фонида DeepSeek каби тизимларга бўлган кучли қизиқиш — жамиятнинг мураккаб бюрократик тизимлардан кўра, оддий ва тезкор ечимларга ташна эканлигини англатади.
Ахборот технологиялари бўйича мутахассисларнинг таъкидлашича, қидирув сўровларидаги бундай диспропорция хавотирли.
"Фойдаланувчилар ChatGPT ёки DeepSeek орқали ўз муаммоларини ҳал қилаётган бир пайтда, маҳаллий давлат хизматлари порталлари ҳамон 'паролни тиклаш' босқичида турибди. Бу маҳаллий ИТ-инфратузилманинг глобал рақобатга тайёр эмаслигини билдиради. Бизда маълумотлар базаси бор, лекин улардан фойдаланиш маданияти ва техник соддалик етишмайди", — дейди соҳа таҳлилчиларидан бири.
Ҳозирги ҳолат ва тўсиқлар
2026 йил бошига келиб, Ўзбекистонлик фойдаланувчилар учун сунъий интеллект кундалик воситага айланди. Аммо асосий тўсиқ — тил тўсиғи ва локал маълумотларнинг СИ моделларига интеграция қилинмаганида қолмоқда. Қидирувларда "translate" ва "tarjima" сўровларининг ҳамон юқорилиги (пасайиш тенденцияси бўлса-да) маҳаллий контентнинг камбағаллигини ва тил ўрганишга бўлган эҳтиёжнинг юқорилигини кўрсатади.
Шунингдек, жамиятдаги рақамли мажбуриятнинг яна бир оғриқли нуқтасига эътибор қаратинг. "Census stat uz" сўровининг 2800 фоизлик сакраши ортида аҳолининг табиий қизиқиши эмас, балки давлат секторидаги тизимли мажбурлов ётибди. Ўзбекистонда аҳолини рўйхатга олиш тадбирлари доирасида давлат ташкилотлари ходимларининг ёппасига электрон маълумот киритиш жараёнига жалб қилиниши қидирув тизимларида кутилмаган "портлаш"ни юзага келтирди. Бу вазият соҳа мутахассиси бўлмаган минглаб бюджет ташкилоти ходимлари (ўқитувчилар, шифокорлар, маҳалла фаоллари) зиммасига қўшимча функционал юклама тушганини ва улар нотаниш рақамли тизим билан юзма-юз қолганини кўрсатади.
Ўзбекистон рақамли дунёнинг фаол истеъмолчисига айланиб бўлди, бироқ ишлаб чиқарувчи сифатида ҳамон орқада қолмоқда. Глобал СИ воситаларига бўлган улкан қизиқиш — бу ҳам имконият, ҳам хавф. Агар маҳаллий давлат ва тижорат хизматлари ўз интерфейсларини сунъий интеллект даражасидаги соддаликка олиб чиқмаса, фойдаланувчилар миллий сегментни бутунлай тарк этади.
Биз юқори технологияларни кутяпмизми ёки улардан қочяпмизми? Қидирув сўровлари жамият олдинга интилаётганини, тизим эса ортда қолаётганини кўрсатмоқда. Эртага DeepSeek бизнинг ўрнимизга қарор қабул қила бошласа, маҳаллий "e-тизимлар" кимга керак бўлади?
