Ўзбекистон Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ) томонидан Жиззах вилоятининг Зарбдор тумани ҳамда Қорақалпоғистон Республикасининг Хўжайли туманида ўтказилган тезкор тадбирлар натижасида ҳокимлик мутахассислари ер майдонларини ноқонуний расмийлаштириш билан боғлиқ фирибгарлик устида қўлга олинди. Мазкур ҳолатлар юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси (Фирибгарлик) билан жиноят ишлари қўзғатилган бўлиб, ҳозирда тергов ҳаракатлари давом этмоқда. Бу воқеалар мамлакатда ер ислоҳоти ва электрон аукцион тизими жорий этилганига қарамай, жойларда инсон омили ҳануз коррупцион хавфларни келтириб чиқараётганини кўрсатмоқда.
Тафсилотлар: Зарбдор ва Хўжайлидаги "схемалар"
ДХХ хабарига кўра, Зарбдор тумани ҳокимлигининг бош мутахассиси фуқаронинг яшаш уйига туташ бўлган 4 сотих давлат захирасидаги ерни "танишлар" орқали аукционда ютиб бериш эвазига 20 миллион сўм олаётганда ушланган. Бу ҳолатда давлат хизматчиси аукцион жараёнига таъсир ўтказа олиш ваколатига эга эмаслигини била туриб, фуқарони алдашга урингани кўринади.
Хўжайли туманида эса вазият янада мураккаброқ: ҳокимлик мутахассиси ветеринария бўлими ходими билан тил бириктириб, 41,6 гектар ер майдонини аукционга чиқармасдан Хоразмлик тадбиркорга расмийлаштириб бериш эвазига 3 минг АҚШ доллари талаб қилган. Бу ерда фермер хўжалиги раҳбари ҳам иштирок этиб, ерни 250 миллион сўмга сотишни режалаштиргани аниқланган.
Ҳуқуқий контекст ва тизимли камчиликлар
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2021 йил 8 июндаги ПФ-6243-сонли Фармонига асосан, ер участкаларини ажратишнинг барча тартиблари бекор қилиниб, ер фақат "E-AUKSION" электрон савдо платформаси орқали берилиши белгиланган. Бироқ, сўнгги қўлга олишлар тизимда иккита асосий муаммо сақланиб қолаётганини тасдиқламоқда:
Фуқароларнинг ҳуқуқий саводхонлиги: Кўпчилик фуқаролар ҳануз ерни ҳокимлик "беради" деб ўйлашади. Фирибгарлар айнан шу ишончдан фойдаланиб, "аукционда ютиб бераман" ёки "тизимдаги танишлар" деган баҳоналар билан пул ундиришмоқда.
Захира ерлари устидан назорат: Давлат захирасидаги ерларни хатловдан ўтказиш ва уларни аукционга чиқариш жараёнида маҳаллий ижро ҳокимияти ходимларининг иштироки коррупция учун "дарча" бўлиб қолмоқда.
Экспертлар фикри ва халқаро тажриба
Иқтисодий таҳлилчилар ва ҳуқуқшуносларнинг таъкидлашича, ер муносабатларидаги бу каби жиноятлар иқтисодий ўсишга тўсқинлик қилади. "Transparency International" халқаро ташкилотининг ҳисоботларида қайд этилишича, ер ресурсларини бошқаришда шаффофликнинг йўқлиги ривожланаётган давлатлардаги энг катта коррупцион хавфлардан биридир.
Ўзбекистонда Жиноят кодексининг 168-моддаси бўйича жазо чоралари кучайтирилган бўлса-да, амалиёт шуни кўрсатадики, фақат жазо билан муаммони ҳал қилиб бўлмайди. Бу ерда ерларни рақамлаштириш жараёнини охирига етказиш ва ҳокимликларнинг ер ажратиш жараёнидаги ҳар қандай (ҳатто билвосита) иштирокини чеклаш лозим.
Ҳудуд | Ер майдони | Талаб қилинган маблағ | Модда |
Зарбдор тумани | 4 сотих | 20 млн сўм | ЖК 168-модда |
Хўжайли тумани | 41,6 гектар | 3 000 АҚШ доллари | ЖК 168-модда |
Хулоса ва мулоҳаза
Зарбдор ва Хўжайлидаги воқеалар шунчаки алоҳида шахсларнинг жинояти эмас, балки тизимдаги айрим бўшлиқларнинг инъикосидир. Давлат органлари ходимларининг фирибгарлик йўли билан пул ўзлаштириши давлат идораларига бўлган ишончга путур етказади.
Энг муҳим савол очиқ қолмоқда: Нима учун фуқаролар ҳали ҳам давлат хизматчисига "аукционда ютиб бериш" учун пул беришга тайёр? Эҳтимол, электрон тизимларнинг ишлаш механизми етарлича тушунтирилмаётгандир ёки тизимда ҳақиқатан ҳам инсон таъсирини ўтказадиган заиф нуқталар мавжуддир.
Сизнингча, ер савдосидаги коррупцияни бутунлай йўқ қилиш учун қаттиқ жазо чоралари етарлими ёки тизимни тубдан ўзгартириш керакми?
