Ўзбекистонда сўнгги кунларда Давлат хавфсизлик хизмати (ДХХ) томонидан ўтказилган тезкор тадбирлар натижасида Олий таълим вазирлиги, туман ҳокимлиги ва солиқ инспекцияси масъул ходимлари йирик миқдордаги маблағларни ўзлаштиришда гумонланиб қўлга олинди. Ушбу ҳолатларнинг умумий суммаси 200 минг АҚШ долларидан ортиқни ташкил этиб, жиноятлар асосан фирибгарлик ва пора беришга далолат қилиш моддалари бўйича малакаланмоқда. Мазкур воқеалар давлат бошқарувининг турли бўғинларида коррупцион хавф-хатарлар ҳали ҳам юқори эканини ва тизимли ислоҳотларга қарамай, инсон омили қарор қабул қилишда ҳал қилувчи рол ўйнаётганини кўрсатмоқда.
Вазирликдаги "нарх": Лицензия учун 100 минг доллар
Олий таълим, фан ва инновациялар вазирлигининг таълим ташкилотларини лицензиялаш бўлими етакчи мутахассисининг қўлга олиниши соҳадаги энг шов-шувли ҳолатлардан бири бўлди. Мутахассис Қарши шаҳридаги хусусий университетнинг Сурхондарёда филиалини очиш учун зарур бўлган лицензияни "тезлаштириб бериш" эвазига 100 минг доллар талаб қилган.
Бу ҳолат соҳадаги бир нечта тизимли муаммоларни юзага чиқармоқда:
Лицензиялаш жараёнининг мураккаблиги: Гарчи давлат хизматларини рақамлаштириш ҳақида кўп гапирилса-да, амалиётда қарор қабул қилувчи "кичик мутахассислар" жараёнга таъсир ўтказиш имкониятига эга бўлиб қолмоқда.
Техник хатоликлар ва шаффофлик: 2025 йил август ойида вазирлик 5 та хусусий ОТМга "техник хатолик" сабабли лицензия берилганини айтган бўлса, Адлия вазирлиги тизимда носозлик бўлмаганини таъкидлаган эди. Бундай зиддиятли вазиятлар коррупция учун қулай муҳит яратади.
Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 168-моддаси 4-қисми "а" бандига кўра, жуда кўп миқдордаги фирибгарлик учун базавий ҳисоблаш миқдорининг 400 бараваридан 600 бараваригача жарима ёки 8 йилдан 10 йилгача озодликдан маҳрум қилиш жазоси назарда тутилган.
Ҳоким ёрдамчилари: Маҳаллабай ишлашми ёки маҳаллабай коррупция?
Тошкент шаҳрининг Яшнобод туманида юз берган ҳолат коррупциянинг "занжирли" характерини очиб берди. Ҳоким ёрдамчиси фуқаронинг турар жойини нотурар жой тоифасига ўтказиб бериш эвазига 5 минг доллар сўраган ва бу ишни туман ҳокимлиги бўлинма бошлиғи орқали ҳал қилиши керак бўлган. Иккала мансабдор ҳам ашёвий далиллар билан ушланган.
Бу каби ҳолатлар Наманган ва бошқа вилоятларда ҳам тез-тез кузатилмоқда. Масалан, Фарғона тумани солиқ инспекцияси бош инспектори 10 гектар ер майдонини ажратиб бериш ваъдаси билан тадбиркордан 101 минг доллар талаб қилгани аниқланган.
Ҳудуд / Соҳа | Лавозим | Сўралган маблағ | Жиноят тури |
Олий таълим вазирлиги | Етакчи мутахассис | $100 000 | Фирибгарлик |
Фарғона (Ер ажратиш) | Солиқ инспектори | $101 000 | Фирибгарлик, Пора беришда иштирок |
Тошкент (Яшнобод) | Ҳоким ёрдамчиси | $5 000 | Фирибгарлик, Пора бериш |
Нима учун жиноятлар "Фирибгарлик" сифатида малакаланмоқда?
Эътиборли жиҳати шундаки, кўплаб қўлга олиш ҳолатларида ДХХ ва Прокуратура айбловни "Пора олиш" (210-модда) эмас, балки "Фирибгарлик" (168-модда) сифатида баҳоламоқда. Бунинг ҳуқуқий асоси шундаки, қўлга олинган шахс ваъда қилинган ишни бажариш бўйича расмий ваколатга эга бўлмаган, аммо "юқори лавозимдаги танишлари" орқали ҳал қилишни ваъда қилиб, ўзганинг мулкини алдов йўли билан қўлга киритишга уринган.
Бу эса давлат аппаратида "воситачилик" ва "таниш-билишчилик" институти ҳали ҳам кучли эканидан далолат беради. Коррупцияга қарши курашиш агентлиги ва халқаро экспертларнинг фикрича, бундай ҳолатларни камайтириш учун инсон омилини минималлаштирадиган тўлиқ автоматлаштирилган тизимларга ўтиш зарур.
Халқаро тажриба ва маҳаллий контекст
Transparency International халқаро ташкилотининг "Коррупцияни қабул қилиш индекси"да Ўзбекистон сўнгги йилларда ўсиш кўрсатаётган бўлса-да, ер ажратиш ва лицензиялаш соҳалари ҳамон "қизил ҳудуд" бўлиб қолмоқда. Масалан, Сингапур ёки Грузия тажрибасида давлат хизматчисининг қарори эмас, балки аниқ алгоритм ва очиқ маълумотлар базаси асосий рол ўйнайди.
Ўзбекистонда "Манфаатлар тўқнашуви тўғрисида"ги қонуннинг кучга кириши (2024 йил декабрдан) бу каби ҳолатларга чек қўйиши кутилмоқда. Бироқ, амалиётда маҳаллий ҳокимият ва вазирликларнинг ўрта бўғин ходимлари ўртасида ҳуқуқий онгнинг пастлиги ва жазонинг муқаррарлигига ишончсизлик сақланиб қолмоқда.
Хулоса: Тизимли ечим вақти келдими?
Юқоридаги мисоллар коррупцияга қарши кураш фақатгина "қўлга олиш" тадбирлари билан чекланиб қолмаслиги кераклигини англатади. Ҳар бир қўлга олинган ходим — бу тизимдаги қайсидир бўшлиқнинг оқибатидир. Тадбиркор ёки оддий фуқаро нега 100 минг доллар беришга рози бўлади? Чунки қонуний йўл билан мақсадга эришиш мураккаб, узоқ ёки ноаниқ кўринади.
Давлат хизматларини кўрсатишда шаффофликни таъминлаш ва бюрократик тўсиқларни камайтириш — коррупцияга қарши энг самарали қалқондир. Сизнингча, давлат идораларида коррупцияни илдизи билан йўқотиш учун фақат жазони кучайтириш кифоями ёки бошқа ечимлар зарурми?
