Навоий вилоятида Давлат хавфсизлик хизмати ва Ички ишлар бошқармаси томонидан ўтказилган тезкор тадбирлар натижасида давлат захирасидаги ерлар ва қўриқхона ҳудудларида олтин таркибли рудаларни ноқонуний қазиб олиш ҳамда қайта ишлаш билан шуғулланган жиноий гуруҳлар фаолиятига чек қўйилди. Дастлабки ҳисоб-китобларга кўра, фақатгина иккита ҳолат бўйича давлат манфаатларига ва атроф-муҳитга 13 миллиард сўмдан ортиқ моддий зарар етказилган. Ушбу воқеалар мамлакатнинг минерал-хомашё базаси хавфсизлиги ва ер ости бойликларидан фойдаланиш устидан назорат нақадар муҳимлигини яна бир бор кун тартибига чиқарди.
Паррандачилик биноси ниқобидаги яширин лаборатория
Кармана туманида қайд этилган ҳолат жиноий гуруҳларнинг ўта маккорлик билан ҳаракат қилганини кўрсатади. Самарқанд вилояти Пахтачи туманида яшовчи фуқаро С. бошчилигидаги гуруҳ паррандачилик хўжалиги учун мўлжалланган бинони ижарага олиб, унинг ичида олтинни кимёвий усулда ажратиб олувчи махсус лаборатория ташкил этган.
Тезкор тадбир давомида мусодара қилинган ашёвий далиллар кўлами соҳанинг нақадар тизимлашганидан далолат беради:
200 кг ярим тайёр олтин маҳсулоти;
200 қоп олтин зарралари бўлган қум ва тошлар;
300 кг кучли таъсир этувчи кимёвий моддалар.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай яширин цехларда ишлатиладиган реагентлар (масалан, сианид тузлари) нафақат тупроқ ва ер ости сувларини заҳарлайди, балки ҳудуддаги экологик мувозанатни тиклаб бўлмас даражада издан чиқаради. Ҳозирда мазкур ҳолат юзасидан Ўзбекистон Республикаси Жиноят кодексининг 196²-моддаси билан жиноят иши қўзғатилган.
«Сармишсой» қўриқхонасига етказилган зарар
Навбатдаги йирик қонунбузарлик Навбаҳор туманидаги «Сармишсой» давлат музей-қўриқхонасида аниқланди. Маҳаллий корхона раҳбари Ж. сохта ҳужжатлар орқали қўриқхонанинг 8 гектар майдонини эгаллаб, 19 нафар фуқаро ва 8 та оғир техникани ноқонуний қазиш ишларига жалб қилган. Натижада 6,1 миллиард сўмлик табиий бойликлар талон-торож қилинган.
ЮНЕСКО ва миллий қонунчилик билан муҳофаза қилинадиган бундай тарихий ва табиий объектларда олиб бориладиган ноқонуний фаолият фақатгина иқтисодий эмас, балки маънавий ва маданий меросга нисбатан жиноят сифатида баҳоланади.
Ҳуқуқий ва иқтисодий контекст
Ўзбекистон Республикасининг «Ер ости бойликлари тўғрисида»ги Қонунига мувофиқ, ер ости бойликлари давлат мулки ҳисобланади ва улардан фойдаланиш учун махсус рухсатнома талаб этилади. Ноқонуний қазиб олишнинг кўпайиши бир қанча салбий оқибатларни келтириб чиқаради:
Давлат бюджетига тушумлар камайиши: Солиқ ва бошқа тўловлардан бўйин товлаш.
Экологик деградация: Ер қатламининг бузилиши ва кимёвий заҳарланиш.
Хавфсизлик таваккалчилиги: Меҳнат муҳофазаси йўқлиги сабабли фуқаролар ҳаётининг хавф остида қолиши.
Жиззах вилояти аҳолиси ва тадбиркорлари учун ҳам бу ҳолатлар сабоқ бўлиши керак. Вилоят ҳудудида ҳам минерал ресурслар мавжудлигини инобатга олсак, ер ости бойликларидан фақат қонуний асосда ва экологик меъёрларга амал қилган ҳолда фойдаланиш барқарор тараққиётнинг ягона йўлидир.
Хулоса ўрнида айтиш мумкинки, ҳуқуқ-тартибот органларининг бундай кескин чоралари давлат мулкининг дахлсизлигини таъминлашга қаратилган. Бироқ, жамиятда бундай ҳолатларга нисбатан муросасизлик муҳитини шакллантириш ва ер ости бойликларини келажак авлодга безавол етказиш ҳар бир фуқаронинг масъулиятидир.
