Коррупция — шунчаки жамиятдаги ахлоқий таназзул ёки айрим шахсларнинг таъмагирлиги эмас. Бу — давлатнинг иқтисодий ресурсларини, ижтимоий адолатни ва фуқароларнинг келажакка бўлган ишончини емирадиган комплекс институционал инқироздир.

Олий Мажлис Сенатининг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси томонидан 2025 йил якунлари бўйича Коррупцияга қарши курашиш тўғрисидаги миллий маърузанинг муҳокама қилиниши мавзуни яна кун тартибининг энг юқори поғонасига олиб чиқди. Тақдим этилган рақамлар кишини мулоҳаза қилишга ундайди: бир йил давомида 7 517 киши жиноий жавобгарликка тортилди, давлат манфаатларига етказилган зарар эса 2,9 триллион сўмдан ошди.

Ушбу таҳлилий материалда оддий статистик ҳисоботни эмас, балки муаммонинг чуқур илдизларини, ички назорат тузилмаларидаги оқсоқликларни, турли ижтимоий-иқтисодий қатламларга таъсирини ва хорижий ҳамда маҳаллий тажрибага таянган ҳолда реал ечимларни таҳлил қиламиз.

 Масаланинг тарихи

Ўзбекистонда сўнгги йилларда коррупцияга қарши курашишнинг институционал ва ҳуқуқий асослари яратилди. "Коррупцияга қарши курашиш тўғрисида"ги Қонуннинг қабул қилиниши, махсус Агентликнинг (Антикоррупция агентлиги) ташкил этилиши ҳамда вазирлик ва идораларда ички назорат (комплаенс-назорат) бўлинмаларининг жорий этилиши шулар жумласидандир.

Бироқ, динамикага назар ташласак, жиноятлар сони ва етказилаётган зарар йилдан-йилга ортиб бораётганини кўриш мумкин:

• 2023 йилдан 2024 йилгача: Жорий этилган жазо чоралари натижасида 2024 йилда 7 354 киши жазоланган (2023 йилга нисбатан 12,5% кўп), етказилган зарар эса икки баравар ортиб, 2,8 триллион сўмни ташкил этган.

• 2024 йилдан 2025 йилгача: 2025 йилда жавобгарликка тортилганлар сони яна 2,2 фоизга (163 нафарга) ошиб, 7 517 кишига етди. Зарар миқдори эса 2,9 триллион сўмдан ошди.

Бундан ташқари, Transparency International ташкилотининг Коррупцияни қабул қилиш индексида (CPI) Ўзбекистон иккинчи йил кетма-кет ўз позициясини бой бермоқда. 2025 йилги рейтингда мамлакат 182 та давлат орасида 124-ўринни эгаллади (аввалги кўрсаткичга нисбатан 1 баллга пастроқ). Бу жамият ва халқаро ҳамжамиятда мавжуд ислоҳотларнинг самарадорлигига бўлган ишонч ҳали тўлиқ шаклланмаганидан далолат беради.

 Муаммонинг асл сабаби

Сенатнинг Суд-ҳуқуқ масалалари ва коррупцияга қарши курашиш қўмитаси раиси Абдулҳаким Эшмуратов таъкидлаганидек, асосий муаммо — ишларнинг тизимли сабабларни бартараф этишга эмас, балки асосан унинг оқибатларига қарши курашишга қаратилганидадир.

Асбстракт сабаблардан ташқари, қуйидаги илдиз омилларни ажратиб кўрсатиш мумкин:

1. Тизимли ва бюрократик омиллар:

   Давлат харидлари, бюджет маблағларини тақсимлаш ва кадрларни тайинлаш жараёнларида ҳали ҳам инсон омили ва шаффофликнинг етишмаслиги сақланиб қолмоқда.

2. Мактабгача ва мактаб таълимидаги инқироз (580 киши жавобгарликка тортилган):

   Соҳада маблағларнинг тарқоқлиги, муассаса раҳбарларига молиявий ваколатларнинг нотўғри берилиши, жамоатчилик ва ота-оналар назоратининг сустлиги тизимли коррупция шароитини яратмоқда.

3. Маҳаллий ҳокимликлар ва молиявий ваколатлар (497 киши жавобгарликка тортилган):

   Ер ажратиш, субсидиялар бериш ва маҳаллий бюджетларни тақсимлашда ижро ҳокимиятининг ҳаддан ташқари юқори ваколатлари ва улар устидан ҳақиқий мустақил назоратнинг йўқлиги.

4. Формал "Комплаенс" назорати:

   Давлат ташкилотларидаги ички назорат тузилмалари реал профилактика воситаси эмас, балки шунчаки "ҳисобот тўлдириш" ва раҳбариятнинг бюрократик талабларини бажариш механизмига айланиб қолган.

  Кимга таъсир қилади?

Коррупциянинг оқибатлари жамиятнинг турли қатламларида турлича акс этади:

• Солиқ тўловчилар ва аҳоли: 2,9 триллион сўмлик зарар — бу қурилмай қолган юзлаб мактаблар, шифохоналар, таъмирланмаган йўллар ва сифатсиз ижтимоий хизматлар демакдир.

• Истеъмолчилар ва ёшлар: Таълим тизимидаги коррупция (энг юқори кўрсаткич — 580 киши) билим бериш сифатини туширади. Бунинг оқибатида ёшлар рақобатбардош бўлмаган маълумот олади.

• Бизнес ва инвесторлар: Ҳокимликлар, соғлиқни сақлаш ва банк тизимидаги коррупция тенг рақобат муҳитини бузади, "хуфиёна иқтисодиёт"ни рағбатлантиради ва тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар оқимини чеклайди.

 Фактчекинг бўлими

Ижтимоий тармоқларда ва жамоатчилик муҳокамаларида пайдо бўлаётган айрим баҳсли қарашларни фактлар билан солиштирамиз:

• 1-даъво: "Коррупция жиноятчилари сонининг ортиши мамлакатда коррупция кескин кўпайиб кетганидан далолат беради."

  • Далил: Рақамларнинг 2,2 фоизга ортиши (7 354 дан 7 517 га) бир томондан ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органларнинг аниқлаш кўрсаткичлари кучайганини кўрсатса, иккинчи томондан профилактика ишларининг заифлигини англатади.

  • Хулоса: Жиноятчилар сонининг ортиши фақат манзарани салбий томонга ўзгарганини эмас, балки аниқлаш (латентлик даражасининг камайиши) механизми ишлаётганини ҳам акс эттиради, лекин бу омил тизимли муаммони инкор этмайди.

• 2-даъво: "Давлат идораларидаги комплаенс хизматлари коррупцияни илдизи билан йўқ қилмоқда."

  • Далил: Коррупцияга қарши курашиш агентлиги директори Акмал Бурханов маълумотларига кўра, талабга жавоб бермагани учун 200 нафардан ортиқ комплаенс ходими ишдан бўшатилган. Сенат хулосасига кўра, бу бўлинмалар фақат ҳисобот бериш билан чекланган.

  • Хулоса: Даъво нотўғри. Комплаенс тузилмалари ҳозирча мустақил ва самарали институционал восита даражасига етгани йўқ.

 Манфаатлар харитаси

 Яширин омиллар таҳлили

Ушбу маъруза ва муҳокамалар ортида бир нечта муҳим саволлар ва яширин омиллар очиқ қолмоқда:

1. Ресурслар қайта тақсимланиши: 2.9 триллион сўмлик зарарнинг қанча қисми реал равишда бюджетга қайтарилди? Миллий маърузада етказилган зарарнинг ундирилиш фоизи ва механизми ҳақида аниқ, очиқ рақамлар келтирилмаган.

2. Биринчи раҳбарларнинг жавобгарлиги: Аксарият ҳолларда қуйи ва ўрта бўғин ходимлари (масалан, мактаб директорлари, шифохона бош шифокорлари, ҳокимият мутахассислари) жавобгарликка тортилмоқда. Бироқ соҳанинг тизимли вазир ва ҳокимлари даражасидаги раҳбарларнинг шахсий жавобгарлиги қандай белгиланмоқда?

3. Ҳудудий тенгсизлик: Андижон вилоятининг икки йил кетма-кет жиноятлар сони (946 киши) ва етказилган зарар бўйича етакчи бўлиши — бу фақат ушбу ҳудуддаги ҳуқуқ-тартибот органларининг фаоллигими ёки ҳудудда маъмурий-бошқарув ва назорат тизими бутунлай издан чиққанини англатадими?

 Ечимлар журналистикаси бўлими

Коррупцияга қарши курашишда фақат жазолаш муаммони ҳал этмайди. Қуйида таклиф этилаётган ва амалиётга жорий қилинаётган ечимлар танқидий баҳоланади:

Жорий этилаётган ва таклиф қилинаётган ечимлар:

1. Кадрларни аттестациядан ўтказиш ва малака талаблари (Ўзбекистон тажрибаси):

   • *Амал: * 2025 йил 30 декабрдаги президент фармони билан комплаенс ходимлари учун тажриба (3-4 йил) ва соҳавий билим талаблари киритилди. 1 сентябрдан умумий аттестация бошланади.

   • Кучли томони: Соҳага тасодифий, малакасиз кадрлар келиб қолишининг олди олинади.

   • Камчилиги/Хавфи: Аттестация жараёнининг ўзида коррупция ва "субъектив саралаш" хавфи мавжуд.

2. Раҳбарлар жавобгарлигини белгилаш бўйича норматив ҳужжат:

   • Амал: Агентлик нафақат комплаенс раҳбарлари, балки вазирлик ва идораларнинг биринчи раҳбарлари жавобгарлигини кўзда tutuvchi ҳужжат тайёрламоқда.

   • Кучли томони: "Пастки тизим" айбдор қилиниб, юқори раҳбарият четда қолиши амалиётига чек қўйиши мумкин.

   • Камчилиги: Ижро механизми аниқ бўлмаса, бу норма қоғозда қолиб кетиши мумкин.

3. Электрон тизимлар ва рақамлаштириш (Хориж тажрибаси - Грузия, Эстония):

   • Амал: Давлат хизматлари, бюджет ижроси ва ер ажратишда инсон омилини бутунлай чиқариб ташлаш.

   • Танқидий баҳо: Рақамлаштириш самарали, аммо "рақамли коррупция" (IT-тизимларга ноқонуний аралашиш ёки алгоритмларни муайян "гуруҳлар"га мослаш) хавфини ҳам эътибордан qochirmaslik керак.

PR ва манипуляция хавфи:

200 дан ортиқ комплаенс ходимининг ишдан бўшатилиши ёки янги сертификатлаш тизимининг жорий этилиши — бу кучли PR қадами. Аммо ички назорат ходими бевосита ўзи ишлайдиган ташкилот раҳбарига молиявий ва маъмурий жиҳатдан қарам бўлиб турАР экан, ҳеч қандай сертификат уни мустақил қила олмайди. Комплаенс хизматининг мустақиллиги таъминланмас экан, бу фақат косметик ислоҳот бўлиб қолаверади.

Sangzor.uz таҳлили (Сценарийлар ва Прогноз)

1. Энг эҳтимолий сценарий (Базавий)

Келаси 2-3 йил ичида комплаенс ходимлари сертификатланади, жазоланаётганлар сони юқорилигича қолади (йилига 7-8 минг киши). Ислоҳотлар асосан ташкилий ва назорат хусусиятига эга бўлгани учун коррупция оқибатлари билан курашиш давом этади. CPI рейтингида кескин сакраш кутилмайди.

2. Энг яхши сценарий (Оптимистик)

Вазирлик ва маҳаллий ҳокимликларнинг биринчи раҳбарлари устидан реал жавобгарлик机制 ишлай бошлайди. Комплаенс хизматлари Антикоррупция агентлигига бевосита бўйсунадиган ва молиялаштириладиган мустақил органга айлантирилади. Бюджет очиқлиги таъминланиб, таълим ва соғлиқни сақлашдаги тизимли сабаблар барҳам топади.

3. Энг хавфли сценарий (Пессимистик)

Комплаенс назоратининг кучайтирилиши қўшимча бюрократия ва ушбу назорат органларининг ўзида коррупция манбаини яратади. Жазолаш тизими фақат қуйи бўғинни қамраб олади, маблағларнинг талон-тороп қилиниши йилига 3-4 триллион сўмга етади, жамиятнинг ислоҳотларга ишончи бутунлай йўқолади.

 Ўқувчи билиши керак бўлган 5 та муҳим хулоса

1. Рақамлар ўсмоқда: 2025 йилда 7 517 киши коррупция учун жиноий жавобгарликка тортилди, давлатга етказилган зарар 2,9 трлн сўмдан ошди.

2. Энг муаммоли соҳа ва ҳудуд: Жорий йилда ҳам энг кўп жиноят Мактабгача ва мактаб таълими тизимида (580 киши) ҳамда Андижон вилоятида (946 киши) қайд этилди.

3. Ички назорат ишламаяпти: Давлат органларидаги комплаенс тузилмалари профилактика ўрнига шунчаки ҳисобот топшириш билан шуғулланмоқда.

4. Тизимли ўзгаришлар кутилмоқда: 1 сентябрдан синовдан ўтмаган ва сертификати бўлмаган комплаенс ходимлари ишдан четлатилади; шунингдек, чора кўрмаган биринчи раҳбарлар жавобгарлиги белгиланмоқда.

5. Муаммонинг илдизи бартараф этилмаган: Назорат ва жазо чораларини кучайтириш билан бирга, давлат харидлари, ер ва маблағ тақсимлашдаги инсон омили ва манфаатлар тўқнашувига барҳам берилмас экан, коррупциянинг тизимли сабаблари сақланиб қолаверади.

Хакимжон Фозилов