Мустақилликнинг 35 йиллиги бўсағасида Ўзбекистон солиқ тизими фискал босимни айланмадан олинадиган юқори солиқлардан даромадга йўналтирилган ставкаларни камайтириш ва жараёнларни рақамлаштириш моделига ўзгартирди. 2019 йилдаги солиқ концепцияси натижасида қўшилган қиймат солиғи (ҚҚС) 20 фоиздан 12 фоизга, жисмоний шахслардан олинадиган даромад солиғи эса ягона 12 фоизлик ставкага туширилди. Ўзбекистон Республикаси Иқтисодиёт ва молия вазирлиги маълумотларига кўра, фискал юкнинг камайиши ва манбалар қамровининг кенгайиши ҳисобига бюджет даромадларининг барқарор ўсиши таъминланди.
Ислоҳотларнинг манбавий ва ҳуқуқий асоси
Мамлакат мустақилликнинг дастлабки йилларида юқори маъмурий ва фискал босим шароитида фаолият юритган. Бу ҳолат иқтисодиётнинг салмоқли қисми яширин секторга ўтиб кетишига олиб келган эди. Бурилиш нуқтаси сифатида Президентнинг 2018 йил 29 июндаги ПФ-5468-сонли Фармони билан қабул қилинган Солиқ концепцияси ҳамда 2020 йил 1 январдан кучга кирган Янги Солиқ кодекси хизмат қилди. Ўзбекистон Республикаси Қонунчилик маълумотлари миллий базаси ҳужжатларида белгиланган ушбу ислоҳотлар меҳнатга ҳақ тўлаш фондидан олинадиган ажратмаларни қисқартирди.
Харидор ва сотувчи ўртасидаги занжирни кўриш имконини берувчи электрон ҳисобварақ-фактуралар (ЭҲФ) ҳамда онлайн назорат-касса машиналарининг (НКМ) жорий этилиши маъмурлаштиришни автоматиклаштирди. Ўзбекистон Республикаси Солиқ қўмитаси маълумотига кўра, рақамлаштириш инсон омилини ва коррупция хавфини қисқартиришга хизмат қилмоқда.
Бизнес амалиёти ва автоматик тизимлар
Солиқ ставкаларининг туширилиши ва тизимнинг рақамлашуви реалистик мисолларда қандай акс этмоқда? Масалан, ишлаб чиқариш корхонаси илгари маҳсулот таннархидан ташқари айланмадан мажбурий ажратмалар ва юқори ставкали солиқларни тўлаган бўлса, амалдаги тизимда фақат қўшилган қиймат ва соф фойдадан солиқ тўлайди.Бу ҳолат корхонага айланма маблағларининг бир қисмини қайта инвестиция қилиш имконини беради.
Бироқ автоматик хавфни бошқариш тизимлари (Tax-Gap ёки авто-блок) ишлашида муаммолар мавжуд. Агар таъминот занжиридаги қайсидир учинчи томон солиқни тўлиқ амалга оширмаса, интизомли ишлаб чиқарувчининг ҳам ҚҚС ҳисобга олиш имконияти музлатиб қўйилиши мумкин. Бу эса тизимли таҳлил ва апелляция механизмларини янада такомиллаштиришни талаб этади.
Иқтисодий оқибатлар ва истиқбол
Жаҳон банки ва Халқаро валюта жамғармасининг фискал сиёсатга оид ҳисоботларида қайд этилишича, солиқ базасини кенгайтириш ва маъмурлаштиришни соддалаштириш хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг асосий шартларидан бири ҳисобланади. Жаҳон банки таҳлилларига кўра, солиқ тизимидаги прогноз қилинадиган муҳит бизнеснинг узоқ муддатли режалар тузишига ёрдам беради.
Шу билан бирга, ислоҳотларнинг кейинги босқичида маъмурий тартиб-қоидаларнинг барқарорлигини таъминлаш ва солиқ тўловчиларнинг ҳуқуқларини ҳимоя қилиш кафолатларини кучайтириш устувор вазифа бўлиб қолмоқда.
Фискал тизимнинг самарадорлиги фақат йиғилган тушумлар миқдори билан эмас, балки солиқ тўловчиларнинг қонунчиликка ва давлат институтларига бўлган ишончи билан ўлчанади. Солиқ тизимининг келгуси ривожи рақамли назорат ва бизнес муҳитини эркинлаштириш ўртасидаги мувозанатни сақлаб қалишга боғлиқ.
