Ўзбекистон ҳукумати 2026 йилги давлат дастури доирасида сув тақчиллигини бартараф этишнинг радикаль усули — сунъий ёмғир ёғдириш технологиясини жорий этишни бошламоқда. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан имзоланган фармонга кўра, жорий йилнинг 1 мартидан бошлаб Франция, Хитой ва Саудия Арабистони тажрибаси асосида пилот лойиҳа ишлаб чиқилади. Ушбу технология табиий ёғингарчилик фонни 10 фоиздан 20 фоизгача ошириши кутилмоқда. Шу билан бирга, мамлакат бўйлаб 10 минг километр очиқ дренажларни ёпиқ тизимга ўтказиш ва 500 минг гектардан ортиқ майдонда сув тежовчи технологияларни жорий этиш орқали йилига 5 миллиард куб метр сувни иқтисод қилиш стратегияси тасдиқланди.
Булутларни "соғиш" технологияси: Илмий асос ва кутиладиган натижалар
Сунъий ёмғир ёғдириш (cloud seeding) — бу булутларга махсус реагентлар (кўпинча кумуш иодиди ёки муз заррачалари) сепиш орқали конденсация жараёнини тезлаштиришдир. Ўзбекистон каби арид (қурғоқчил) иқлимга эга минтақа учун бу технология қишлоқ хўжалигини сақлаб қолишда муҳим аҳамиятга эга.
Лойиҳани амалга ошириш учун Экология ва иқлим ўзгариши миллий қўмитаси, Фанлар академияси ҳамда Тошкент вилояти ҳокимлиги масъул этиб белгиланган. Таъкидлаш жоизки, 2025 йилда Навоий вилоятининг Конимех туманида Қозоғистоннинг "International Centre of Climate Change Technologies" компанияси билан илк синов қурилмаси ўрнатилган эди. Янги давлат дастури эса бу жараённи тизимли ва илмий асосланган даражага олиб чиқишни назарда тутади.
Фактчекинг: Сунъий ёмғир ва сув тежамкорлиги рақамларда
Жамоатчиликда "сунъий ёмғир қанчалик самарали?" ва "сув тежовчи технологиялар реал натижа берадими?" деган саволлар туғилиши табиий. Келинг, расмий маълумотларни таҳлил қиламиз.
Даъво 1: Сунъий ёмғир ёғингарчиликни сезиларли оширади.
Манба: Давлат дастури тўғрисидаги Президент фармони.
Таҳлил: Прогнозларга кўра, ўсиш 10-20 фоизни ташкил этади. Халқаро тажрибада (масалан, БАА ва Саудия Арабистонида) бу кўрсаткич иқлим шароитига қараб 15-30 фоизгача етиши исботланган.
Хулоса: Рақамлар реал иқлим моделларига мос келади.
Даъво 2: Сув тежовчи технологиялар миллиардлаб куб метр сувни тежайди.
Манба: Қишлоқ хўжалиги вазирлиги ва сув хўжалиги мутахассислари ҳисоботлари.
Таҳлил: 504 минг гектарда томчилатиб, ёмғирлатиб ва дискрет суғориш жорий этилиши 5 млрд куб метр сув тежалишига олиб келади.
Хулоса: Бу Ўзбекистоннинг йиллик сув истеъмолининг тахминан 10-12 фоизини ташкил этади, демак, мақсад стратегик жиҳатдан асосли.
Ирригация тизимида инқилоб: Очиқ каналлардан босимли қувурларга
Ўзбекистондаги сув исрофгарчилигининг энг катта қисми очиқ каналлардаги буғланиш ва фильтрация (ерга шимилиб кетиш) ҳисобига тўғри келади. Шу сабабли, ҳукумат 10 минг км дренажларни ёпиқ тизимга ўтказишни режалаштирмоқда.
Биринчи босқичда (1 мартдан) Қашқадарё, Сурхондарё, Бухоро ва Хоразм вилоятларида 3000 км тармоқ ёпиқ тизимга ўтказилади. Жиззах вилояти учун ҳам бу тажриба ўта муҳим, чунки вилоятнинг дашт ҳудудларида сув етказиб бериш занжиридаги йўқотишлар ҳосилдорликка бевосита салбий таъсир кўрсатмоқда.
Алоҳида эътибор Қашқадарёдаги 54,1 км тармоқни шиша толали (стеклопластик) қувурларга ўтказиш лойиҳасига қаратилган. Бу технология сув йўқотилишини деярли нолга туширади ва эксплуатация муддатини узайтиради.
Иқтисодий ва ижтимоий эффект: 744 миллион долларлик инвестиция
Қишлоқ хўжалиги вазири ўринбосари Алишер Шукуровнинг таъкидлашича, 2026 йил якунига қадар соҳага халқаро молия институтларининг 744 млн доллар маблағлари жалб қилинади. Бу маблағлар нафақат технология сотиб олиш, балки ерларни лазерли текислаш (203 минг гектар) каби инфратузилмавий лойиҳаларга сарфланади.
Лазерли текислаш усули сувнинг майдон бўйлаб текис тақсимланишини таъминлайди, бу эса ўз навбатида ҳосилдорликни 15-20 фоизга ошириб, сув сарфини 25 фоизгача камайтиради. Бу Жиззах вилоятининг пахта ва ғаллачилик кластерлари учун иқтисодий жиҳатдан энг фойдали ечимлардан биридир.
Хулоса: Табиатни бошқаришми ёки унга мослашиш?
Ўзбекистоннинг сунъий ёмғир ёғдириш ва ирригацияни модернизация қилиш бўйича қадамлари иқлим ўзгаришига нисбатан фаол адаптация сиёсатидир. 2028 йилга бориб барча суғориладиган ерларнинг 80 фоизида сув тежовчи технологиялар жорий этилиши мамлакат озиқ-овқат хавфсизлигини таъминлашнинг ягона йўли бўлиб қолмоқда.
Бироқ, технологиянинг ўзи кифоя эмас. Сувдан фойдаланиш маданиятини ўзгартириш, ҳар бир томчи сувнинг ҳисобини юритиш ва рақамлаштириш жараёнларини жадаллаштириш зарур. Сунъий ёмғир — бу имконият, лекин тежамкорлик — бу мажбуриятдир.
Сизнингча, сунъий ёмғир технологияси бизнинг минтақамизда табиий экотизимга салбий таъсир кўрсатмайдими ёки сув тақчиллиги хавфи ҳар қандай рискдан устунми?
