2026 йилга келиб Тошкент шаҳри транспорт тизими тубдан янгиланиш босқичига қадам қўйди: пойтахтдаги 545 та чорраҳа ягона интеллектуал бошқарув тизимига уланмоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2025 йил 4 декабрдаги 368-сонли қарори билан ташкил этилган Йўл ҳаракатини ташкил этиш маркази (ЙҲТЭМ) маълумотларига кўра, эндиликда светофорлар оқим интенсивлигига қараб «яшил чироқ» вақтини автоматик белгилайди. Бироқ соҳа экспертларининг таъкидлашича, рақамли трансформация фақат техник ечим эмас, балки ҳайдовчилар масъулияти ва ҳуқуқий интизом билан параллел равишда ишлаши лозим.
Рақамли эгизак: Транспорт оқими қандай бошқарилади?
Тошкент шаҳар ҳокимлигида ўтказилган матбуот анжуманида маълум қилинишича, жорий этилаётган «ақлли» тизим реал вақт режимида маълумот тўпловчи датчиклар ва юқори аниқликдаги камераларга асосланган. Лойиҳанинг стратегик мақсади — шаҳар йўл тармоғининг «рақамли эгизаги»ни яратишдир.
Тизимнинг асосий имкониятлари:
Динамик бошқарув: Светофорлар транспорт зичлигини ўлчайди ва зарур йўналишда ҳаракат вақтини узайтиради.
Жамоат транспорти устуворлиги: GPS-мониторинг тизими орқали автобуслар яқинлашганда светофорлар уларга «яшил йўлак» тақдим этади.
Инфратузилмавий қамров: Ҳозирда 125 та чорраҳа тизимга уланган бўлса, йил якунига қадар бу кўрсаткич 545 тага етиши кутилмоқда.
ЙҲТЭМ бўлим бошлиғи Оллоёр Норбўтаевнинг сўзларига кўра, тизим нафақат светофорларни бошқаради, балки 100 км узунликдаги кўчаларда пуллик тўхташ жойларини ташкил этиш ва ноқонуний реклама конструкцияларини демонтаж қилишни ҳам ўз ичига олади. Бу комплекс ёндашув йўл ўтказувчанлик қобилиятини оширишга хизмат қилади.
Жиззах ва воҳа вилоятлари учун таъсир доираси
Пойтахтдаги ушбу ислоҳотлар фақат Тошкент аҳли учун эмас, балки Жиззах, Сирдарё ва бошқа қўшни вилоятлардан кундалик қатновчи ёки транзит ўтувчи ҳайдовчилар учун ҳам муҳимдир. Статистик маълумотларга кўра, Тошкент шаҳрига кириб келувчи автомобилларнинг салмоқли қисми айнан вилоятлараро қатновларга тўғри келади.
Рақамли тизимнинг жорий этилиши вилоятдан келган ҳайдовчилар учун нотаниш чорраҳаларда ҳаракатланишни осонлаштиради. Бироқ, шу билан бирга, камералар орқали назоратнинг кучайиши йўл ҳаракати қоидаларига (ЙҲҚ) риоя қилиш маданиятини янги босқичга олиб чиқишни талаб этади.
Ҳуқуқий оқибатлар: Интизом технологиядан муҳимроқми?![]()
Рақамли тизимлар қанчалик мукаммал бўлмасин, инсон омили ва қонун устуворлиги масаласи долзарблигича қолмоқда. Яқинда Чилонзор туман суди томонидан чиқарилган ҳукм бунга яққол мисолдир. 2024 йилда ЙПХ инспекторини уриб юборган 23 ёшли ҳайдовчи 6 йил муддатга озодликдан маҳрум этилди.
Ушбу ҳолат иккита муҳим жиҳатни кўрсатади:
Тезлик ва ҳужжатсиз бошқарув: Ҳайдовчи 100 км/соат тезликда, тегишли ҳужжатларсиз ҳаракатланган.
Жазонинг муқаррарлиги: Давлат хизматчисига қаршилик кўрсатиш ва баданга оғир шикаст етказиш (ЖК 104 ва 219-моддалари) қатъий ҳуқуқий чораларга сабаб бўлади.
Тизимнинг «рақамли мияси» бундай ҳуқуқбузарликларни тезкор аниқлаш ва далилий асослар яратишда муҳим рол ўйнайди.
Халқаро тажриба ва экспертлар фикри
Жаҳон тажрибасида, хусусан Сингапур ва Сеул шаҳарларида қўлланиладиган Intelligent Transport Systems (ITS) тирбандликни 20-25 фоизгача камайтириш имконини берган. Халқаро экспертларнинг фикрича, Тошкентдаги ислоҳотлар муваффақияти қуйидаги учта омилга боғлиқ:
Маълумотлар таҳлили: 30 дан ортиқ муҳандис ва АТ-таҳлилчиларнинг реал вақтдаги хулосалари.
Геометрик ечимлар: Фақат светофор эмас, балки чорраҳаларнинг геометрик шаклини (қайрилиб олиш жойлари, қўшимча йўлаклар) ўзгартириш.
Ижтимоий масъулият: Ҳайдовчиларнинг «ақлли» чорраҳаларда ҳаракатланиш тартибини англаши.
Тошкент йўлларидаги рақамли трансформация — бу фақат тирбандликка қарши кураш эмас, балки хавфсизлик экотизимини яратишдир. 2026 йил якунига қадар режалаштирилган 545 та объектнинг ишга тушиши пойтахт ва унга туташ ҳудудлар аҳолиси учун вақт тежалиши ва йўллардаги тартибсизликлар камайишини ваъда қилмоқда.
Бироқ, технология ҳайдовчи ўрнини боса олмайди. Йўллардаги хавфсизлик рақамли алгоритмлар ва шахсий масъулиятнинг уйғунлигига таянади. Сизнингча, «ақлли» светофорлар ҳайдовчилар маданиятини ўзгартира оладими ёки жарималар тизими самаралироқми?
