Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 23-моддасига биноан, никоҳ давомида эр-хотин томонидан орттирилган мол-мулк уларнинг биргаликдаги умумий мулки ҳисобланади. Бу норма мулк кимнинг номига расмийлаштирилганидан ёки пул маблағлари ким томонидан тўланганидан қатъи назар амал қилади. Ипотекага олинган уй ёки кредитга олинган автомобиль ҳам никоҳ давомида сотиб олинган бўлса, ушбу активлар умумий мулк сифатида тақсимланиши лозим.
Ҳуқуқий асослар ва мулкни тақсимлаш тартиби
Ўзбекистон Республикаси Оила кодексининг 27-моддасига мувофиқ, эр-хотиннинг умумий мулкини бўлиш никоҳдан ажралиш жараёнида ёки ундан кейин ҳам амалга оширилиши мумкин. Суд амалиётида кредит мажбуриятлари мавжуд бўлган мулкни тақсимлашда қуйидаги асосий тамойилларга таянилади:
Улушларнинг тенглиги: Кодекснинг 28-моддасига кўра, агар эр ва хотин ўртасидаги шартномада бошқача ҳол назарда тутилмаган бўлса, уларнинг умумий мулкдаги улушлари тенг деб ҳисобланади.
Кредит қарздорлигининг тақсимоти: Мулк бўлинганда, у билан боғлиқ бўлган қарзлар ҳам эр-хотиннинг улушларига мутаносиб равишда тақсимланади.
Тўланган сумманинг компенсацияси: Агар мулкни аслида бўлиш имкони бўлмаса (масалан, бир дона автомобиль), суд уни бир томонга қолдириб, иккинчи томонга тўланган маблағнинг ярмини компенсация сифатида тўлаш мажбуриятини юклаши мумкин.
Иқтисодий таҳлил ва реал ҳолат мисолида
Кредит мажбурияти тўлиқ бажарилмаган мулкни бўлишда икки хил ёндашув мавжуд. Масалан, эрнинг номига расмийлаштирилган ипотека уйи мавжуд бўлиб, унга шу вақтгача 100 миллион сўм тўланган бўлса, хотин ушбу сумманинг 50 миллион сўмига даъво қилиш ҳуқуқига эга бўлади.
Суд қарори билан уй кредитни тўлаётган шахсда қолдирилган тақдирда ҳам, иккинчи томоннинг улуши пул кўринишида қайтарилиши шарт. Бу қоида автомобиль кредитларига ҳам тегишли бўлиб, мулкнинг жорий бозор қиймати ва тўланган кредит суммаси ҳисобга олинади.
Банк ва суғурта омиллари
Ипотека ёки автокредит бўйича мулк тақсимланаётганда банкнинг (кредиторнинг) розилиги муҳим аҳамиятга эга. Кўп ҳолларда банк кредит шартномасини қайта расмийлаштиришга тўсқинлик қилиши мумкин. Бундай вазиятда қарздорликни тўлаш мажбурияти шартномада кўрсатилган шахс зиммасида қолади, бироқ иккинчи томонга компенсация тўлаш мажбурияти сақланиб қолаверади.
Мутахассисларнинг таъкидлашича, бундай низоларнинг энг мақбул ечими никоҳ шартномасини тузишдир. Никоҳ шартномаси орқали эр-хотин ипотека ёки бошқа кредитлар бўйича мажбуриятларни олдиндан тақсимлаб олишлари мумкин.
Хулоса қилиб айтганда, Ўзбекистон қонунчилиги никоҳ давридаги мулкий муносабатларда тенглик тамойилини ҳимоя қилади. Мулк кимнинг номида бўлишидан қатъи назар, у биргаликдаги меҳнат ва маблағ эвазига орттирилган деб топилади. Бироқ, ҳар бир ҳолат индивидуал бўлиб, суд жараёнида томонларнинг моддий аҳволи ва вояга етмаган фарзандларнинг манфаатлари ҳам инобатга олиниши мумкин.
