Ўзбекистон аҳолисининг молиявий хулқ-атворида сезиларли таркибий ўзгаришлар юз бермоқда. 2024 йилга қадар миллий иқтисодиётда капитални сақлаш ва тезкор фойда олишнинг асосий воситаси бўлиб келган автореэкспорт ва қайта сотиш (спекуляция) модели Хитой электромобиллари импортининг кескин ортиши ва ички бозорда таклифнинг кўпайиши оқибатида ўз жозибадорлигини йўқотди. Натижада, эркин капиталнинг асосий қисми кўчмас мулк бозорига йўналтирилмоқда, бироқ ушбу соҳада ҳам даромадлилик даражаси пасайиб бормоқда. Бундай шароитда аҳоли ва кичик инвесторлар, хусусан Жиззах вилояти каби ривожланаётган ҳудудларда, муқобил ва барқарор пассив даромад манбаларини излашга мажбур бўлмоқда.
Муаммо: Ишламай қолган анъанавий молиявий моделлар
Узоқ йиллар давомида Ўзбекистонда автомобиль сотиб олиб, уни маълум муддатдан сўнг қимматроқ нархда сотиш энг оммабоп пассив даромад манбаи бўлиб келди. Бироқ бозорни либераллаштириш ва Хитой ишлаб чиқарувчиларининг кириб келиши нархларнинг барқарорлашувига ва спекулятив даромаднинг нолга тенглашишига олиб келди.
Шу билан бир вақтда, асосий капитал кўчмас мулк соҳасига оқиб кирди. Аммо, бозордаги таклифнинг ортиши ва ижара ставкаларининг капитал қийматига нисбатан секинроқ ўсиши сабабли кўчмас мулк ижарасидан олинадиган реал даромадлилик (Rental Yield) пасайди. Бу эса инвесторларни янги ечимларни излашга ва диверсификация қилишга ундамоқда.
Муқобил пассив даромад манбалари
Автомобиль бозоридаги даромадлилик тугагач ва кўчмас мулк соҳасида кириш бўсағаси (капитал миқдори) жуда юқори бўлиб қолгач, бозорда учта асосий муқобил ечим олдинга чиқди:
Банк депозитлари ва банклараро омонатлар: Миллий валютадаги юқори фоиз ставкалари эвазига капитални инфляциядан ҳимоя қилиш.
Вендинг ва автоматик хизмат кўрсатиш бизнес моделлари: Сув тозалаш (Аквабокс), кофе-автоматлар ва ўз-ўзига хизмат кўрсатилувчи автомойкалар.
Давлат ва корпоратив облигациялар: Тошкент Республика фонд биржаси (UZSE) орқали қимматли қоғозлар бозорига кириш.
Ечимлар амалда қандай ишламоқда?
Молиявий депозитлар: Ўзбекистон Республикаси Марказий банки маълумотларига кўра, қайта молиялаш ставкасининг мақбул даражада сақланиб қолиши миллий валютадаги омонатлар бўйича йиллик 19–22% атрофида даромадлиликни таъминламоқда. Мамлакатдаги йиллик инфляция даражаси 8–10% атрофида экани ҳисобга олинса, бу инвесторларга 9–12% атрофида реал пассив даромад беради.
Автоматик хизматлар ва вендинг: Жиззах вилояти ва бошқа ҳудудлар марказларида урбанизация жараёни жадаллашиши ортидан маиший вендинг қурилмаларига талобот ортди. Масалан, ихчам сув тозалаш ёки кофе-агрегатлари 1 500 – 4 000 АҚШ доллари атрофидаги капитал билан бошланиб, ойлик 150 – 400 АҚШ доллари атрофида ярим пассив даромад келтирмоқда.
Қимматли қоғозлар бозори: Давлат облигациялари ва йирик корпорацияларнинг қарз мажбуриятлари бўйича тўловлар йиллик 16–20% даромадлиликни кафолатламоқда.
Ечимларнинг заиф томонлари ва хавфлари
Ҳар бир молиявий инструмент муайян чекланишларга эга:
Депозитлар: Сумнинг қадрсизланиши (девальвация) хавфи мавжуд. Агар миллий валютанинг хорижий валюталарга нисбатан қадрсизланиш суръати ортса, реал даромаддорлик пасаяди.
Вендинг ва маиший хизматлар: Бу тўлиқ пассив бизнес эмас. Ускуналарни мунтазам техник назорат қилиш, хом ашё етказиш ва энг асосийси — тўғри локация (жой) танлаш талаб этилади. Локация хато танланса, капитал музлаб қолади.
Кўчмас мулк: Кириш нархи жуда юқори ($30 000 дан бошланади) ва ликвидлилиги паст — зарурат туғилганда мулкни тез орада бозор нархида naqd pulga айлантириш қийин.
Сабоқлар: Ҳудудлар ва инвесторлар учун хулоса
Автомобиль спекуляцияси даврининг тугаши ва анъанавий бозорларнинг ўзгариши Ўзбекистонда молиявий саводхонликни ошириш зарурлигини кўрсатди.
Капитални бўлиш (Диверсификация): Барча маблағни фақат битта активга (масалан, фақат кўчмас мулк ёки фақат автомобилга) тикиш хавфли.
Кичик ва ўрта капитал учун янги йўналишлар: Жиззах каби ривожланаётган вилоятларда аҳоли зич жойлашган ҳудудларда автоматик хизмат кўрсатиш ва микро-инвестициялар юқори самара бермоқда.
Фактчекинг ва таҳлил блоки
Даъво: Хитой электромобиллари импорти сабабли автомобилларни қайта сотиш бизнеси тугади.
Манбалар ва рақамлар: Статистика агентлиги ва Божхона қўмитаси маълумотларига кўра, 2023–2026 йилларда электромобиллар импорти кескин ортган. Ички бозорда таклифнинг кўпайиши иккиламчи бозордаги қайта сотиш маржасини нолга туширди. Факт ўз тасдиғини топди.
Даъво: Банк омонатлари инфляцияни қоплаб, реал пассив даромад беради.
Манбалар ва рақамлар: Очиқ банк статистик маълумотларига кўра, тижорат банкларидаги сўмдаги омонатлар ставкаси (14-23.5%), Марказий банк томонидан қайд этилган расмий инфляция даражасидан (8-10%) юқори. Факт ва рақамлар мос келади.
Якуний хулоса
Ўзбекистонда тезкор ва меҳнатсиз бойиш имконини берувчи норасмий моделлар ўз ўрнини цивилизациялашган ва тизимли молиявий инструментларга бўшатиб бермоқда. Анъанавий активлар ўз жозибадорлигини йўқотаётган бир шароитда, инвесторлар учун асосий муваффақият омили бу — хавфларни тўғри баҳолаш ва капитални турли соҳаларга диверсификация қилишдан иборатдир.
