Ўзбекистонда тадбиркорлик субъектларига нисбатан қўлланиладиган молиявий жарималар тизими тубдан либераллаштирилмоқда. Президент Шавкат Мирзиёев томонидан маъқулланган янги ташаббусга кўра, тадбиркор жаримани бир ой муддатда ихтиёрий равишда тўласа, унга 50 фоизлик чегирма берилади. Бу чора жарималар сабабли фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлаётган минглаб корхоналарни сақлаб қолиш ва бизнес муҳитини соғломлаштиришга қаратилган.
3 минг корхонанинг тақдири ва жарималар муаммоси
Бизнес-омбудсман Абдуманноп Бўриевнинг маълумотларига кўра, олиб борилган таҳлиллар аянчли ҳолатни кўрсатди: Ўзбекистонда қарийб 3 мингта тадбиркорлик субъекти айнан текширувлар якунида қўлланилган молиявий жарималардан сўнг ўз фаолиятини тўхтатишга мажбур бўлган. Бу иқтисодиёт учун нафақат иш ўринларининг йўқолиши, балки солиқ базасининг қисқаришини ҳам англатади.
Амалдаги тизимда жарималар миқдори кўпинча бизнеснинг айланма маблағларига нисбатан номутаносиб бўлиб, кичик корхоналарни банкротлик ёқасига олиб келган. Бу борада Президент томонидан берилган топшириқлар асосида ишлаб чиқилган янги механизм бизнесга «нафас олиш» имконини беради.
Янги тартиб: Рақамлаштириш ва компенсация тизими
Янги ислоҳотлар фақат чегирма билан чекланиб қолмай, назорат органларининг масъулиятини ҳам оширади. Қуйидаги асосий ўзгаришлар кутилмоқда:
«Ягона давлат назорати» тизими: Эндиликda барча молиявий жарималар ушбу ахборот тизими орқали таҳлил қилинади. Бу жарималарнинг асослилигини масофавий назорат қилиш ва ноқонуний текширувларнинг олдини олиш имконини беради.
Маблағларни қайтариш кафолати: Агар суд томонидан жарима асоссиз деб топилса, назорат органлари ундирилган маблағни 15 кун ичида тадбиркорга қайтариши шарт.
Кечиктирилган кун учун тўлов: Агар давлат органи маблағни қайтаришни кечиктирса, ҳар бир кун учун тадбиркорга компенсация тўланади. Бу коррупцион хавфларни камайтириш ва давлат идораларининг интизомини мустаҳкамлашга хизмат қилади.
Экспертлар фикри ва халқаро тажриба
Иқтисодчиларнинг таъкидлашича, жарималарнинг асосий мақсади бизнесни жазолаш ёки бюджетни тўлдириш эмас, балки қонунбузарликнинг олдини олиш бўлиши керак. Жаҳон банкининг «Бизнес юритиш» (Doing Business) тамойилларига кўра, маъмурий юкнинг камлиги ва ҳуқуқий ҳимоянинг мавжудлиги инвестициявий жозибадорликнинг асосий омилларидандир.
Ўзбекистон Республикасининг «Тадбиркорлик фаолияти эркинлигининг кафолатлари тўғрисида»ги Қонунида ҳам тадбиркорларнинг ҳуқуқлари устуворлиги белгиланган. Янги таклифлар ушбу қонуннинг ижросини амалда таъминлашга қаратилган.
Жарималар тизимининг либераллаштирилиши Ўзбекистонда бизнес юритиш маданиятини янги босқичга олиб чиқиши кутилмоқда. Тадбиркор учун жаримани тезроқ ва арзонроқ тўлаш имконияти яратилиши «яширин иқтисодиёт» улушини камайтиришга ҳам ёрдам беради. Бироқ, тизимнинг самарадорлиги унинг қанчалик шаффоф ишлашига ва назорат органларининг янги қоидаларга нечоғлик амал қилишига боғлиқ бўлиб қолади.
Сизнингча, жарималар учун бериладигaн 50 фоизлик чегирма тадбиркорларни янада масъулиятли бўлишга ундайдими ёки қонунбузарликларнинг кўпайишига сабаб бўладими?
